2017-Yilida Uyghurlarning béshigha kelgen külpetler (10)

Muxbirimiz méhriban
2017-12-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitayning teshwiqat lozunkiliri ésilghan meschit. 2014-Yili 17iyul, aqsu.
Xitayning teshwiqat lozunkiliri ésilghan meschit. 2014-Yili 17iyul, aqsu.
AP/Ng Han Guan

Xitay da'irilirining Uyghur élida yürgüzüwatqan yuqiri bésimliq diniy cheklime siyasetliri

2017-Yilida Uyghurlarning béshigha kelgen éghir külpetlerning yene biri rayonda diniy-étiqadqa qaritilghan cheklimilerning ilgiriki yillardin hessilep kücheytilishi we bu heqtiki yéngi belgilimilerning yolgha qoyulushi boldi. Bularning ichide meschitlerning siyasiy teshwiqat ornigha aylandurulushi, islamiy isimlarning cheklinishi, "Qur'an kerim", jaynamaz we bashqa diniy buyumlarning yighiwélinishi shundaqla "Halal" dégen musulmanche yémeklik belgilirining élip tashlinishi qatarliqlar xelq'ara taratqularning küchlük diqqitini qozghidi.

Islamiy isimlarni cheklesh we özgertish qilmishi

2017-Yili kirishi bilen Uyghur aptonom rayon rayonluq da'iriler yéngi tughulghan balilargha bir qisim islamiy isimlarni qoyushning cheklinidighanliqi heqqide uqturush tarqatqan.

Mezkur uqturushta "Mujahit, jihad, abdupettar, ebulghazi, ezher, esedulla, emirulla, emiridin, ehrulla, ekber, ghazat, türkinaz, türkizad, ebubekri, muslime, muxlise, erapat, haji, ghoja, xudaberdi, türk'ay, mujahidulla" qatarliq 29 xil isimning yéngi tughulghan bowaqlargha qoyulushining cheklinidighanliqi tilgha élin'ghan.

Xitay da'iriliri élan qilghan belgilimide, eger yuqiridiki tizimlikte orun alghan cheklen'gen isimlar qoyulghan balilar bolsa, bu balilarning nopusqa élinmaydighanliqi we ularning ma'arip-sehiye resmiyetlirining béjirilmeydighanliqi eskertilgen.

Radiyomiz Uyghur bölümi mezkur belgilimining Uyghur diyarining herqaysi jaylirida ijra qilinishi ehwali toghruluq yerliktin téximu köp uchurlarni igilidi.

Öz kimlikini ashkarilimasliq sherti bilen radiyomizgha ehwal inkas qilghan bir Uyghurning bildürüshiche, u ishlewatqan idaride 2017-yil 4-ayning axiri xizmetchilerge mexsus yighin échilip, "Uyghur aptonom rayonluq jama'et xewpsizlik nazaritining 2017-yilliq 4425-nomurluq höjjiti" namidiki uqturush oqup bérilgen. Idare bashliqi sözide ilgiri balilirigha diniy tüs alghan isimlarni qoyghuchilarning eng qisqa muddet ichide yerlik saqchi orunlirining nopus bölümlirige bérip, balilirining ismini özgertish resmiyitini béjirishini uqturghan.

5-Ayning 19-küni xoten saqchiliri yene ilgiri alliqachan qoyulup bolun'ghan islamiy isimlarni özgertish buyruqi barliqini we xotende cheklen'gen isimlarni özgertish obyéktining 16 yashtin töwenlerge qaritilghanliqini ashkarilidi.

Mezkur saqchi yene xotende ulargha tarqitilghan uqturushta kimlik béjirish yéshigha yetmigen ösmürlerning, yeni 16 yashtin töwenlerning ismini özgertish resmiyiti béjiriliwatqanliqini bildürdi.

Mezkur saqchi yene bu yil xoten yéziliridiki kent kadirliri we xizmet etriti namida töwen'ge chüshken kadirlarning muhim wezipiliridin biri, saqchixanilargha hemkarliship, yézilardiki cheklen'gen diniy isimlarni tizimlash we ata-aniliri yaqa yurtlargha éshincha emgek küchi süpitide ewetilish yaki "Diniy esebiylik" idiyesi seweblik yighiwélinip 2 ayliq öginish kurslirigha élip kétilgenlerning öyide qalghan balilirining ismini özgertip tizimlash xizmitini qiliwatqanliqi qatarliq ehwallarni ashkarilidi.

Biz uningdin yene isim özgertishke qarita Uyghurlarning inkasini sorighinimizda, u jawab bérip, hazirche mezkur yéza teweside isim özgertishke naraziliq bildürgenlerning téxi yoqluqini, emma 7-aygha qeder balilirining ismini özgertish resmiyitini ötimigenlerning jawabkarliqi sürüshte qilinishi mumkinlikini eskertti.

Chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliri we xelq'ara diniy jem'iyetler we kishilik hoquq teshkilatlirimu 2017-yili 4-aydin bashlap arqa-arqidin bayanat élip qilip, xitay hökümitining islamiy isimlarni cheklesh herikitini eyiblidi.

Xelq'ara kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitay ishliri diréktori soféy réchardson xanim 4-aning 24-küni élan qilin'ghan bayanatida isim qoyushning herbir ata-anini hayajan'gha salidighan, xususiy bir ishliqini eskertip, buni xitay hökümitining "Dini radikalliqqa qarshi turush dégen namda dini erkinlik hoquqini cheklesh herikitining eng yéngi bir misali" dep körsetti. U 4-ayning 26-küni radiyomiz ziyaritini qobul qilip mundaq dédi: "Menche bu xitay hökümitining Uyghurlarning özi qilishqa tamamen hoquqluq bolghan bir ishnimu kontrol qilish we cheklesh üchün alghan tedbirlirining biri. Xitay hökümiti bu arqiliq Uyghur élidiki islam dinining tesirini yoqatmaqchi boluwatidu. Biraq bu menche intayin exmiqane we qarshiliq peyda qilidighan bir heriket. Bu meyli xitay qanunlirida bolsun meyli xelq'ara qanunlarda bolsun héchqandaq bir asasqa ige emes. Bu tedbir Uyghurlarni xitay hökümitige sadiq qilish emes eksiche, belki Uyghurlarning özliri yashawatqan jem'iyetke yatlishishini, u jem'iyetni inkar qilishini yenimu kücheytiwétidu, xalas".

Amérika Uyghur birleshmisining re'isi ilshat hesen ependimu bu heqte toxtilip, Uyghurlar tarixtin bériqollinip, Uyghur medeniyitining bir parchisigha aylinip ketken isimlarnimu cheklesh arqiliq özlirining Uyghurlarni xitaylashturush arzusini namayan qilip bergenlikini éytti.

2017-Yili yaz peslide xitay taratqulirida Uyghur balilirining islamiy isimlirini özgertish heqqidiki belgilimisining emeliy ijra qilinish ehwali heqqide uchur-xewerler köpeydi.

"Shinjang géziti" ning 7-ayning 21-künidiki sanida 6 neper Uyghur balining musulmanche isimlirining özgertilgenliki heqqide ata-aniliri teripidin bérilgen élanlar bérildi.

2017-Yili 9-ayning 23-küni radiyomiz qaraqashning toxula kentidin igiligen ehwallardin xotende da'irilerning balilargha diniy puriqi küchlük bezi islamiy isimlarni qoyushni chekligenliki melum boldi.

Uyghur ata-anilarning balilirining ismini özgertishi heqqidiki uqturush we xewerlerning élan qilinishi hemde belgilimilerning jay-jaylarda qattiq ijra qilinishigha qarita amérikidiki nopuzluq kishilik hoquq orgini bolghan "Erkinlik sariyi"ning tetqiqatchisi sarah kuk xanim radiyomiz ziyaritini qobul qilip, xitay hökümitining bu herikitini "Uyghur ata-anilirining erkin iradisige qopalliq bilen arilashqanliq" dep eyiblidi.

Meschitlerdiki "Kompartiyeni söyüsh" teshwiqati

Radiyomiz 2017-yili 7-ayning 26-küni igiligen ehwallardin melum bolushiche, hazir bu xildiki "Kompartiyeni söyüsh, döletni söyüsh" teshwiqat lozunkiliri Uyghurlar diyarining herqaysi jayliridiki meschitlerge arqimu-arqidin ésilghan. Shuning bilen birge, yerlik xelq bu heqte héchqandaq pikir qilish hoquqining bolmasliqi tüpeylidin "Kishilerning buninggha inkasi yaxshi" déyishke mejbur qilin'ghan.

Uyghurlar diyarining herqaysi jayliridiki meschitlerde "Partiyeni söyüsh, döletni söyüsh" mezmunidiki lozunkilarning ésilishi, bu jehettiki ehwallarni közitip kéliwatqan alaqidar shexslerning küchlük tenqidige uchridi. Ular xitay hökümiti yolgha qoyuwatqan bu teshwiqat pa'aliyetlirining xelq'ara nizamlargha yaki xitayning öz qanunlirigha uyghun emeslikini körsitip, buni "Puqralarning xususiy tallishigha qopalliq bilen arilashqanliq, " dédi.

Dunya Uyghur qurultiyi diniy ishlar komitétining mudiri turghunjan alawudun bu mesile heqqide ziyaritimizni qobul qilghanda, meschitlerge "Kompartiyeni söyüsh" dégen lozunkini ésishni Uyghurlarning diniy étiqadidiki "Allani söyüsh" chüshenchisige qilin'ghan xiris, dep qaraydighanliqini bildürdi. Shuning bilen birge, buning Uyghur xelqi üchün bir zor haqaret ikenlikini tekitlidi.

Xitay da'iriliri yene diniy zatlarni étiqadchi ammini "Mötidil yol" da tutup turushqa dewet qilghan.

2017-Yili 11-ayning 7-küni Uyghur aptonom rayonida "8-Nöwetlik wetenperwer diniy zatlarni terbiyelesh kursini püttürüsh murasimi we xulase yighini" ürümchide ötküzülgen.

"Shinjang géziti" ning7-noyabirdiki xewiridin melum bolushiche, mezkur yighinda dinni xitaylashturush we islam dinini sotsiyalizmgha maslashturush qatarliq kona chaqiriqliri tekrarlan'ghandin bashqa yene atalmish "Wetenperwer diniy zatlar" étiqadchi ammini "Mötidil yol" da tutup turushqa chaqirilghan.

Muhajirettiki Uyghur közetküchilerning qarishiche, xitay da'iriliri yéqinqi yillardin béri "Diniy esebiylik" ke qarshi sho'arni köp tekitligen bolsimu, "Mötidil yol" términini bek köp qollanmighan. Dunya Uyghur qurultiyi diniy ishlar komitétining mudiri turghunjan alawudun ilgiriki bayanlirida, Uyghurlarning ezeldinla mötidil yolda ikenlikini, emma xitay da'irilirining islamdiki mötidil yoldinmu endishe qilidighanliqi, shunga ashkara halda dinni xitaylashturushni teshebbus qiliwatqanliqini ilgiri sürgen idi.

Xewerlerdin melum bolushiche, xitayning bu qétimqi "Mötidil yol" chaqiriqi, minglighan diniy zatlar "Yépiq terbiyelesh merkezliri" ge soliwélin'ghan, qaraqash purchaqchidiki qurban baratqa oxshash ilgiri mukapatlan'ghan atalmish "Wetenperwer diniy zatlar" ningmu perzent we newriliri "Diniy esebiylik" bilen eyiblinip késiwétilgen bir mezgilge toghra keldi.

"Qur'an kerim" we jaynamazlarni yighiwélish herikiti

2017-Yili xitay hökümitining diniy kitab, diniy buyumlarni yighiwélish herikiti aldi bilen xotende bashlinip, arqidinla pütün Uyghur aptonom rayonigha kéngeydi.

Radiyomiz 2017-yili 9-ayning 26-küni igiligen ehwallardin korla yerlik da'irilirining "Qur'an kerim" we jaynamazlarni oz rayoni teweside teltöküs dégüdek yighip bolghanliqi melum boldi.

Radiyomiz muxbiri korla shehirige tewe alaqidar orunlargha téléfon qilghinida, yerlik da'iriler öz tewelikliride "Qur'an kerim" we jaynamazni yighishning 4-5 aydin béri dawam qiliwatqanliqini, "Qur'an kerim" we jaynamazlarning teltöküs dégüdek yighilip bolghanliqi, buning 4-5 aydin béri dawamlishiwatqanliqi, nöwettiki özini ashkarilash yighinlirida peqet az bir qisim qalduq matériyallarni yighiwatqanliqini bayan qildi.

Korla qara yulghundiki ikki kent sékrétari we axirqi basquchqa kelgenlikini bildürdi. Ularning bildürüshiche, yalghuz "Qur'an kerim" la emes, belki dölet ichi-sirtida qanunluq-qanunsiz bésilghan barliq barliq diniy matériyallar yighilghan؛ bu matériyallar omumyüzlük yighiwélinip, bir qatar inchike tekshürüsh élip bérilghandin kéyin, matériyallarning toghra-xatasi ayrilip, dölet bixeterlikige tehditi yoq dep qaralghanliri tarqitilidu. Kent sékrétarliridin biri öz kentidin 4-5 ming dane diniy kitab, zhurnal we qollanmining hemde 500 din artuq jaynamazning yighiwélin'ghanliqini pash qildi. Qara yulghun kent sékrétari yene öz kentidiki meschit imamining öyidinla 12 yeshik kitab yighiwélin'ghanliqini bayan qildi.

Melum bolushiche, xitay saqchi da'iriliri 11-ay mezgilide Uyghur élining tékes nahiyeside keng-kölemlik axturush élip bérip, 10 kün ichide 30 ming yerlik musulman a'ilining öyini axturghan. Chet'eldiki weqedin xewerdar kishilerning radiyomizgha bildürüshiche, axturush herikiti 25‏-öktebir bashlan'ghan.

Weqedin xewerdar zatlar, axturush herikitide saqchilar öymu-öy kirip, yerlik musulman xelqlerning öyidiki "Qur'an-kerim", "Hedis", jaynamaz, tesbih qatarliq buyumlarni, hezriti muhemmet peyghemberning ismi yézilghan, "Qur'an" din ayetler chüshürülgen yaki neqishlen'gen körünüsh we zinnet buyumlirining birdek yighiwélin'ghanliqini bildürdi.

2017-Yili 11-ayning 27-küni radiyomiz ehwal igiliginide saqchilar tékeste diniy kitab we buyumlarning yighiwélin'ghanliqini delillidi.

Saqchi bayanida, "Qur'an" kitab, meschitning süriti chüshürülgen nersiler, "Qur'an" ayiti yézilghan nersiler, shuninggha oxshash nersilerning hemmisining yighiwélinidighanliqini bildürdi.

Uyghur diyarida ashxana taxtiliridiki "Musulmanche" belgiliri cheklendi

Radiyomiz 2017-yili 9-ayning 18-küni Uyghur diyaridiki uniwérsitétlardin igiligen ehwallardin
Shinjang uniwérsitéti qatarliq aliy mekteplerde musulman oqughuchilar ashxanisining "Musulmanche" dégen belgilirining "Milletler ittipaqliqini qoghdashqa paydisiz" dep élip tashlinip, xitayche we musulmanche oqughuchilar ashxanilirining birleshtürülüwétilgenliki melum boldi.

Inkaslardin melum bolushiche, mektep ashxanilirigha, hetta "Milliy oqughuchilar ashxanisi" dégen wiwiska ésishnimu, "Milliy bölgünchilikke seweb bolidu" dep chekligen.

Bezi közetküchilerning qarishiche, mekteplerde ijra qiliwatqan musulmanche ashxanilar bilen xitay oqughuchilar ashxanisini birleshtürüshtek milletlerning öz milliy örp-adetliri bilen yashash hoquqighimu muxalip dep qaralghan bu tedbirler xitay hökümitining jem'iyette öz ara perqni azaytip, milletler ara singishishni kücheytish telipige bina'en yolgha qoyuluwatqan siyasetning bir qismi bolup, u öz nöwitide yene xitayning "Shinjangni idare qilish" siyasetlirining bir terkibi qismi iken.

2017-Yili yil axiri 11-12-ay mezgilide yene da'irilerning Uyghur diyarida réstoranlarning "Musulmanche" belgisi ésishningmu cheklen'genliki heqqide xewerler tarqaldi.

2017-Yili 12-dékabir radiyomiz igiligen uchurlardin melum bolushiche, xitay da'iriliri 11-dékabir küni uqturush chiqirip, ürümchidiki réstoranlarning ruxsetsiz ésilghan barliq "Musulmanche" belgilirini élip tashlashqa buyrughan.

"Yer shari waqti géziti" ning 11-dékabirdiki xewiride ürümchi shehirining mezkur uqturushi "Diniy belgilerni ishlitishni qa'idileshtürüp, saxta halal yémekliklerni tosush, heqiqiy halal yémekliklerni qoghdashni meqset qilghan " iken. Biraq "Hindistan waqti" géziti 12-dékabir küni tarqatqan bu heqtiki xewerde mutexessislerning sözini neqil keltürüp, bu uqturush kishilerning kündilik hayatidiki diniy simwollarni azaytishni meqset qilghan, dep qariliwatqanliqini tekitlidi.

Mezkur belgilime xitay da'irilirining Uyghur aptonom rayonida diniy kitab, simwollarni cheklep, namaz oqush, roza tutush, zakat bérish, hej qilish we bashqa dini pa'aliyetlerge qattiq cheklime qoyghan, xilapliq qilghanlarni qattiq jazalap, minglighan, on minglighan Uyghurni yépiq terbiyelesh merkezlirige yighiwalghan bir mezgilde chiqirilghan. Xitay hökümiti özining bu heriketlirini diniy ashqunluqqa qarshi turushtiki zörür tedbirler, dep tekitlisimu, biraq Uyghur teshkilatliri uning herikiti Uyghurlarning diniy étiqadini ajizlashturushqa qaritilghanliqini ilgiri sürüp keldi.

Toluq bet