Германийәдә түрк тәшкилатлири рәһбәрлиригә уйғурлар мәсилиси аңлитилди

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2016-01-26
Share
sherqiy-turkistanning-derdi-1.jpg "мюнхен түрк үлкичиләр бирлики" тәшкилати тәшкиллигән "шәрқий түркистанниң дәрди" намлиқ йиғиндин көрүнүш. 2016-Йили 23-январ, мюнхен.
RFA/Ekrem

23-январ мюнхен шәһиридә "мюнхен түрк үлкичиләр бирлики" тәшкилатиниң тәшкиллиши билән уюштурулған "шәрқий түркистанниң дәрди" намлиқ йиғинда, уйғурларниң өтмүши, бүгүни вә келәчики һәққидә доклат бериш, муһакимә қилиш паалийити өткүзүлди.

"шәрқий түркистанниң дәрди" намлиқ бу йиғинға германийәниң мюнхен вә авгусбург шәһәрлириниң һәрқайси районлиридин топланған түрк тәшкилатлириниң бир қисим рәһбәрлири қатнашти. Бәш саәттин артуқ давамлашқан бу йиғинда д у қ иҗраийә комитети рәиси долқун әйса әпәнди түркчә доклат бәрди.

"шәрқий түркистанниң дәрди" намлиқ бу йиғин мәхсус уйғурлар мәсилисини аңлаш вә уни муһакимә қилиш мәқситидә уюштурулған болуп, йиғинға икки чоң шәһәрдики түрк тәшкилатлириниң мәсуллири һәм вәкиллири қатнашқан иди. Йиғин үч басқучқа бөлүнүп елип берилди. Биринчи басқучта, қәдимки уйғур тарихи вә уйғур дияриниң истила қилиниш тарихи һәққидә доклат бериш, иккинчи басқучта, нөвәттики уйғур дияри вәзийити тоғрисида мәлумат бериш, үчинчи басқучта, соал ‏-җаваб вә уйғурларниң келәчәк тәқдири һәққидә муһакимә қилиштин ибарәт болди.

"мюнхен түрк үлкичиләр бирлики" тәшкилатиниң рәиси фәрух әпәнди йиғин муқәддимисидә зияритимизни қобул қилғанда, бу йиғинни уюштуруштики мәқсити вә сәвәби тоғрисида тохтилип "бу қетимқи йиғинға түрк җамаитини әмәс, бәлки мюнхен вә авгусбург шәһәрлиридики бир қисим ‹үлкү очақлири' тәшкилатлириниң рәһбәрлири яки вәкиллирини тәклип қилиштики сәвәб, шәрқий түркистан мәсилисини биваситә уйғурларниң еғзидин аңлитип, буларниң тили арқилиқ уйғурлар мәсилисини техиму көп түрк хәлқигә билдүрүш үчүндур, булар қайтқандин кейин өз районлиридики түркләргә доклат тәқдим қилиду" дәп изаһлиди.

У сөзидә шуларни тилға алди:"шәрқий түркистан болса йүрикимиздики қанаватқан бир җараһәттур. Бу җараһәтни давалимай туруп түрк дуняси арам тапалмайду. Шәрқий түркистан мәһмуд қәшқири вә йүсүп хас һаҗипниң юрти, бизниң ата вәтинимиз. Түрк мәдәнийитиниң бөшүки. Уйғурлар әнә шундақ бүйүк бир әҗдадниң варислири. Уйғурларниң дәрдигә дәрман болуш йолида чамимиз йәткән даиридә хизмәт қилиш болса бизниң бурчимиз. Биз узун йиллар түрклүк алими үчүн хизмәт қилиштәк изгү бир тәрбийә астида йетилгән инсанлармиз. Шәрқий түркистан муҗадилиси үчүн бир үлүш ярдимимизни йәткүзәлисәк, бурчимизни ада қилғанлиқниң иптихариға еришәләймиз. Бүгүнки бу йиғинни шуңа хас шәрқий түркистанға атап тәшкиллидуқ. Уйғурлар билән һәмдәрт болуш бизгә шәрәп ата қилиду."

Долқун әйса әпәндиниң қәдимки уйғур тарихи һәққидики лексийиси уйғурлар өтмүштә қурған "идиқут уйғур дөлити", "қараханийлар дөлити" вә "кәңсу уйғур дөлити" дин башлинип, зу зуңтаң уйғур диярини истила қилип, униңға "шинҗаң" дегән намни бәргүчә болған тарихтин таки 1933-йили қәшқәрдә қурулған "шәрқий түркистан ислам җумһурийити" һәмдә 1944-йили ғулҗида қурулған "шәрқий түркистан җумһурийити" гә қәдәр улашти. Андин у, 1949-йилидин буян йүз бәргән қаршилиқ вәқәлири һәққидә тохтилип өтти. "барин вәқәси" вә "5-июл үрүмчи вәқәси" ниң алди-кәйнидики зор вәқәләр һәққидиму әтраплиқ чүшәнчиләр бәрди.

Доклатниң иккинчи басқучи, уйғур елиниң нөвәттики вәзийити болуп, бу қисимда хитай һөкүмитиниң уйғур диярида йүргүзүватқан миллий сиясити вә ассимилятсийә һәрикити һәққидә мәлумат бериш болди. Буниңда, уйғурларға йүргүзүлүватқан пиланлиқ туғут сиясити, көчмән йөткәш, уйғур тилини чәкләш, уйғур яшлирини хитай өлкилиригә ишләмчиликкә тутуп кетиш, диний саһәдики бесим, мәдәнийәт таҗавузчилиқи қатарлиқ кәң мәзмунлар сөз темиси болди. Бу тема йиғин иштиракчилириниң диққитини алаһидә чәккән вә уларни бәкрәк һаяҗанландурған иди.

Түрк зиялийси абдуқадир әпәнди бу тоғрисида зияритимизни қобул қилғанда "унтулған шәрқий түркистанни йәнә бир қетим есимизгә салғиниңлар үчүн силәргә көп рәһмитимиз бар. Мән уйғурларни 5-июл үрүмчи вәқәси йүз бәргәндин кейин һәқиқий тонушқа башлидим, десәм тоғра болиду. Шәрқий түркистан мәсилиси һазир түрк миллийәтчиләр тәшкилатлиридики қизиқ темиларниң бири. Мән бүгүнки бу доклатни аңлап, шәрқий түркистан хәлқиниң у қәдәр еғир хитай зулуми астида яшап турупму, өзиниң миллий кимлики вә һөрлүки йолида күрәш қилиш җасаритини сақлап келиватқанлиқидин һәқиқәтәнму тәсирләндим вә көп илһам алдим" деди.

Өзлүкидин герман һәм түрк хәлқигә уйғурлар һәққидә мәлумат бериш паалийитини давамлаштуруп келиватқан түрк зиялийси тунҗи ханимму йиғин мәйданида зияритимизни қобул қилип, бу доклатни аңлиғандин кейинки тәсиратини баян қилип өтти. У сөзидә, бүгүнки бу доклаттин көп тәсирләнгәнликини, көп билимгә игә болғанлиқини, бу йәрдә аңлиғанлирини өз әтрапидики түрк вә герман хәлқигә аңлитидиғанлиқини, явропа тупрақлиридиму уйғур дәвасиға игә чиқидиған зор бир қошунниң дуняға келишигә тиләкдаш икәнликини билдүрди.

Түрк зиялийси сәймән әпәнди зияритимизни қобул қилғанда болса "мән һәқиқәтәнму көп җасарәтләндим. Силәрниң шу қәдәр көп тосалғу алдида, аз вә аҗиз шараит астида турупму мәсиләңләрни германийә һөкүмитигә, явропа парламентиға, б д т һәмдә америка конгирисигә қәдәр йәткүзәлигәнликиңларни көрдүм. Уйғурлар һәқиқәтәнму қәйсәркән. Шәрқий түркистан хәлқиниң һөрлүктин ибарәт муқәддәс ғайә йолида бәдәл төләшни давамлаштуруватқанлиқи һәркимни тәсирләндүриду" деди.

Йиғинниң үчинчи басқучи, соал-җаваб вә муһакимә билән техиму қизиди, уйғурлар вә уйғур дияриға даир соаллар соралди вә уйғур миллитиниң келәчәк тәқдири һәққидә муһакимә, бәс-муназириләр елип берилди. Кәч саәт йәттә билән башланған бу йиғин йерим кечә саәт 12:30ға қәдәр давамлашти.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт