Gérmaniyede türk teshkilatliri rehberlirige Uyghurlar mesilisi anglitildi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2016-01-26
Élxet
Pikir
Share
Print
"Myunxén türk ülkichiler birliki" teshkilati teshkilligen "Sherqiy türkistanning derdi" namliq yighindin körünüsh. 2016-Yili 23-yanwar, myunxén.
"Myunxén türk ülkichiler birliki" teshkilati teshkilligen "Sherqiy türkistanning derdi" namliq yighindin körünüsh. 2016-Yili 23-yanwar, myunxén.
RFA/Ekrem

23-Yanwar myunxén shehiride "Myunxén türk ülkichiler birliki" teshkilatining teshkillishi bilen uyushturulghan "Sherqiy türkistanning derdi" namliq yighinda, Uyghurlarning ötmüshi, bügüni we kélechiki heqqide doklat bérish, muhakime qilish pa'aliyiti ötküzüldi.

"Sherqiy türkistanning derdi" namliq bu yighin'gha gérmaniyening myunxén we awgusburg sheherlirining herqaysi rayonliridin toplan'ghan türk teshkilatlirining bir qisim rehberliri qatnashti. Besh sa'ettin artuq dawamlashqan bu yighinda d u q ijra'iye komitéti re'isi dolqun eysa ependi türkche doklat berdi.

"Sherqiy türkistanning derdi" namliq bu yighin mexsus Uyghurlar mesilisini anglash we uni muhakime qilish meqsitide uyushturulghan bolup, yighin'gha ikki chong sheherdiki türk teshkilatlirining mes'ulliri hem wekilliri qatnashqan idi. Yighin üch basquchqa bölünüp élip bérildi. Birinchi basquchta, qedimki Uyghur tarixi we Uyghur diyarining istila qilinish tarixi heqqide doklat bérish, ikkinchi basquchta, nöwettiki Uyghur diyari weziyiti toghrisida melumat bérish, üchinchi basquchta, so'al ‏-jawab we Uyghurlarning kélechek teqdiri heqqide muhakime qilishtin ibaret boldi.

"Myunxén türk ülkichiler birliki" teshkilatining re'isi ferux ependi yighin muqeddimiside ziyaritimizni qobul qilghanda, bu yighinni uyushturushtiki meqsiti we sewebi toghrisida toxtilip "Bu qétimqi yighin'gha türk jama'itini emes, belki myunxén we awgusburg sheherliridiki bir qisim 'ülkü ochaqliri' teshkilatlirining rehberliri yaki wekillirini teklip qilishtiki seweb, sherqiy türkistan mesilisini biwasite Uyghurlarning éghzidin anglitip, bularning tili arqiliq Uyghurlar mesilisini téximu köp türk xelqige bildürüsh üchündur, bular qaytqandin kéyin öz rayonliridiki türklerge doklat teqdim qilidu" dep izahlidi.

U sözide shularni tilgha aldi:"Sherqiy türkistan bolsa yürikimizdiki qanawatqan bir jarahettur. Bu jarahetni dawalimay turup türk dunyasi aram tapalmaydu. Sherqiy türkistan mehmud qeshqiri we yüsüp xas hajipning yurti, bizning ata wetinimiz. Türk medeniyitining böshüki. Uyghurlar ene shundaq büyük bir ejdadning warisliri. Uyghurlarning derdige derman bolush yolida chamimiz yetken da'iride xizmet qilish bolsa bizning burchimiz. Biz uzun yillar türklük alimi üchün xizmet qilishtek izgü bir terbiye astida yétilgen insanlarmiz. Sherqiy türkistan mujadilisi üchün bir ülüsh yardimimizni yetküzelisek, burchimizni ada qilghanliqning iptixarigha érisheleymiz. Bügünki bu yighinni shunga xas sherqiy türkistan'gha atap teshkilliduq. Uyghurlar bilen hemdert bolush bizge sherep ata qilidu."

Dolqun eysa ependining qedimki Uyghur tarixi heqqidiki léksiyisi Uyghurlar ötmüshte qurghan "Idiqut Uyghur döliti", "Qaraxaniylar döliti" we "Kengsu Uyghur döliti" din bashlinip, zu zungtang Uyghur diyarini istila qilip, uninggha "Shinjang" dégen namni bergüche bolghan tarixtin taki 1933-yili qeshqerde qurulghan "Sherqiy türkistan islam jumhuriyiti" hemde 1944-yili ghuljida qurulghan "Sherqiy türkistan jumhuriyiti" ge qeder ulashti. Andin u, 1949-yilidin buyan yüz bergen qarshiliq weqeliri heqqide toxtilip ötti. "Barin weqesi" we "5-Iyul ürümchi weqesi" ning aldi-keynidiki zor weqeler heqqidimu etrapliq chüshenchiler berdi.

Doklatning ikkinchi basquchi, Uyghur élining nöwettiki weziyiti bolup, bu qisimda xitay hökümitining Uyghur diyarida yürgüzüwatqan milliy siyasiti we assimilyatsiye herikiti heqqide melumat bérish boldi. Buningda, Uyghurlargha yürgüzülüwatqan pilanliq tughut siyasiti, köchmen yötkesh, Uyghur tilini cheklesh, Uyghur yashlirini xitay ölkilirige ishlemchilikke tutup kétish, diniy sahediki bésim, medeniyet tajawuzchiliqi qatarliq keng mezmunlar söz témisi boldi. Bu téma yighin ishtirakchilirining diqqitini alahide chekken we ularni bekrek hayajanlandurghan idi.

Türk ziyaliysi abduqadir ependi bu toghrisida ziyaritimizni qobul qilghanda "Untulghan sherqiy türkistanni yene bir qétim ésimizge salghininglar üchün silerge köp rehmitimiz bar. Men Uyghurlarni 5-iyul ürümchi weqesi yüz bergendin kéyin heqiqiy tonushqa bashlidim, désem toghra bolidu. Sherqiy türkistan mesilisi hazir türk milliyetchiler teshkilatliridiki qiziq témilarning biri. Men bügünki bu doklatni anglap, sherqiy türkistan xelqining u qeder éghir xitay zulumi astida yashap turupmu, özining milliy kimliki we hörlüki yolida küresh qilish jasaritini saqlap kéliwatqanliqidin heqiqetenmu tesirlendim we köp ilham aldim" dédi.

Özlükidin gérman hem türk xelqige Uyghurlar heqqide melumat bérish pa'aliyitini dawamlashturup kéliwatqan türk ziyaliysi tunji xanimmu yighin meydanida ziyaritimizni qobul qilip, bu doklatni anglighandin kéyinki tesiratini bayan qilip ötti. U sözide, bügünki bu doklattin köp tesirlen'genlikini, köp bilimge ige bolghanliqini, bu yerde anglighanlirini öz etrapidiki türk we gérman xelqige anglitidighanliqini, yawropa tupraqliridimu Uyghur dewasigha ige chiqidighan zor bir qoshunning dunyagha kélishige tilekdash ikenlikini bildürdi.

Türk ziyaliysi seymen ependi ziyaritimizni qobul qilghanda bolsa "Men heqiqetenmu köp jasaretlendim. Silerning shu qeder köp tosalghu aldida, az we ajiz shara'it astida turupmu mesilenglerni gérmaniye hökümitige, yawropa parlaméntigha, b d t hemde amérika kon'girisige qeder yetküzeligenlikinglarni kördüm. Uyghurlar heqiqetenmu qeyserken. Sherqiy türkistan xelqining hörlüktin ibaret muqeddes ghaye yolida bedel töleshni dawamlashturuwatqanliqi herkimni tesirlendüridu" dédi.

Yighinning üchinchi basquchi, so'al-jawab we muhakime bilen téximu qizidi, Uyghurlar we Uyghur diyarigha da'ir so'allar soraldi we Uyghur millitining kélechek teqdiri heqqide muhakime, bes-munaziriler élip bérildi. Kech sa'et yette bilen bashlan'ghan bu yighin yérim kéche sa'et 12:30gha qeder dawamlashti.

Toluq bet