Xitay sherqiy türkistan ghazatchilirining tehditi küchiyidighanliqini bildürdi

Muxbirimiz erkin
2013.12.25
tyenanmen-uyghur-qarshiliq.jpg 3 Neper Uyghur tyen'enmén meydanida mashina soqush weqesi payda qilghandin kéyinki saqchilarning neq meydanni qorshap turghan körünüsh. 2013-Yili 28-öktebir, béyjing.
AFP

Xitay da'iriliri we axbarati kéler yili sherqiy türkistan islam herikitining tehditi küchiyidighanliqini ilgiri sürgen. Biraq, chet'eldiki bezi xitay mutexessislirining qarishiche, xitay hökümiti térrorluqni dawamliq suyi'istémal qiliwatqan bolup, emeliyette térrorluqning böshüki xitayning Uyghurlargha qaratqan siyasiti iken.

“Yer shari waqti géziti” élan qilghan bu heqtiki bir maqalida, 2014-yili amérika bashchiliqidiki ittipaqdash küchler afghanistandin chékinip chiqsa, xitaygha térrorluq tehditi küchiyidighanliqini bildürgen.

Maqalide, sherqiy türkistan islam herikitining yéqindin buyan heriket qabiliyitini kücheytkenliki, uning türkiyede oquwatqan oqughuchilarni ezaliqqa qobul qilip, süriyege yollighanliqi, ularning süriyediki el-nusra teshkilatining terkibide urushuwatqanliqi, sherqiy türkistan islam herikitining küchini zoraytqanliqini ilgiri sürülgen.

“Sherqiy türkistan islam herikitige uning tehditi küchinishtin burun zerbe bérish” namliq bu maqale, sin'gapor jenubiy okyan uniwérsitéti “Siyasiy zorawanliq we térrorluq tetqiqat merkizi” ning mes'uli rohan guranatna bilen ötküzgen söhbet xatirisige asasen yézilghan.

Rohan guranatna, sherqiy türkistan mesiliside xitay hökümiti bilen oxshash meydanda turup, pikir qilip kéliwatqan térrorluq mutexessislirining biri.

U sözide yene, süriyedin qaytqan Uyghur ghazilirining xitaygha qarshi teshkillik we téximu köp özini öltürüwélish xaraktérlik hujumlarni élip bérishta keskin, tejribilik we maharetlik bolup kélidighanliqini bildürgen.

Biraq, amérikida turushluq xitay mutexessisi chén pokong ependi, Uyghur élidiki qanliq weqelerning sherqiy türkistan islam herikiti bilen alaqisi barliqi gumanliq ikenlikini bildürdi. Uning qarishiche, eger Uyghur élide térrorluq mewjut bolsa, buning sewebi xitay hökümitining medeniyet qirghinchiliq siyasitidur.

U: emeliyette, térrorluqning böshüki we menbesi bu tüzümning özide. Chünki, uning tüzümi istibdat, hoquq merkezleshken, diniy étiqad, söz erkinlikini yoqitidighan bir xil tüzüm. Uning az sanliq millet rayonlirida xususen shinjangda yolgha qoyghan siyasiti, az sanliq milletlerning medeniyiti, diniy étiqadi, her xil alahidiliklirini yoqitidighan siyaset. U kishilerning saqal qoyush, romal artish, doppa kiyishige ariliship keldi. Bu bir xil medeniyet qirghinchiliqi. Uning bu xil medeniyet qirghinchiliqi özgermise, Uyghurlarni qarshiliqni toxtatmaydu. Démek atalmish térrorluq kélip chiqish menbesi junggo hökümitining özide, dep körsetti.

Chén pokong ependi yene, xitay hökümitining hazir Uyghurlargha yürgüzüwatqan siyasiti manjular junggoni ishghal qilghan deslepki yillarda xenzulargha yürgüzgen siyasetke oxshaydighanliqini bildürdi.

U: manjular junggoni bésiwalghanda junggoluqlardin chéchining aldini chüshürüp uzun örüme chach qoyushni telep qilghan. Nurghun junggoluq buninggha qarshiliq bildürüp ölgen. Eyni chaghda “Chach bar bash yoq, bash bar chach yoq” dégen sözler tarqalghan. Nurghun junggoluq mejburi örüme chach qoyghan. Nurghun adem buninggha qarshiliq qilip ölgen. Bügünki shinjang oxshash ehwalgha duch kéliwatidu. Eyni yillardiki manjular xenzulargha qirghinchiliq qilghanda yüz bergen paji'eler bügün shinjangda tekrarliniwatidu. Junggo hökümiti Uyghurlarni xenzulishishqa mejburlap, ularni diniy étiqadi, örp-aditi, tili, kiyim-kéchekliridin waz kéchishke qistawatidu. Biraq, manjularning 17-esirde yolgha qoyghan siyasitini junggoning 21‏-esirde yolgha qoyushi dewr éqimigha xilap. Mana térrorluqning kélip chiqish menbesi, dédi.

Sherqiy türkistan ghazatchilirining süriyediki chet'ellik mujahidlar sépide urushuwatqanliqi tunji qétim otturigha qoyulghan mesile emes. Bu qarashni ilgiri xitay térrorluq mutexessisi li wéy otturigha qoyghan. Xitay hökümiti türkiyediki sherqiy türkistan ma'arip hemkarliq jem'iyitini süriyege ghazatchilarni ewetip terbiyilesh bilen tenqid qilghan. Biraq, ma'arip hemkarliq jem'iyiti buni ret qilip, buning meqsetlik oydurulghan töhmet ikenlikini bildürgen idi.

“Yer shari waqti géziti” maqaliside, sherqiy türkistan islam herikitining bashqa térrorchi guruhlar bilen hemkarliqni kücheytiwatqanliqini ilgiri sürüp, uning yipek yoli we uning etrapidiki döletlerdiki térrorluq guruhlar bilen alaqisi barliqi, kelgüsidiki hujumlargha Uyghur bolmighan musulmanlarning qatnishish éhtimali barliqini ilgiri sürgen.

“Yer shari waqti géziti” maqaliside yene, gherbni térrorluq mesiliside ikki yüzlimichilik qilish bilen tenqid qilghan. B d t we amérika sh. T. I h ni térrorluq tizimlikige kirgüzgen bolsimu, biraq uning kishilik hoquqni siyasiy qoral qilip, xitayni kishilik hoquqqa buzghunchiliq qilish bilen eyiblewatqanliqi, bu xil heqsiz höküm yene dawamlishidighanliqini bildürgen.

Gherb dunyasi xitayning térrorluqni bahane qilip, Uyghurlarning medeniyiti, tili, diniy étiqadini qoghdashni telep qilghanlarni basturuwatqanliqida ortaq pikirge ige. Buni amérika, gérmaniye chéxiye, en'gliye, qatarliq eller her yili b d t kishilik hoquq kéngishining yighinlirida otturigha qoyup kelgen.

Chén pokong ependi Uyghur élide kishilik hoquqqila emes, özining qanunighimu xilapliq qiliwatqanliqini bildürdi.

Uning qarishiche, xitay hökümiti shinjangda milletler ittipaqliqni tekitlisimu, biraq uning emeliyettiki siyasiti irqiy ayrimichiliq siyasiti.

Chén pokong: junggo kompartiyisi shinjangda milletler ittipaqliqini emelge ashurush, dep quruq towlisimu, biraq emeliyette uning yolgha qoyghan siyasiti milletlerning ayrish we ularning arisigha ixtilap sélish siyasitidur. Buning burunqi jenubiy afriqa irqiy ayrimichiliq siyasiti bilen chong perqi yoq. Ular bu yil “Aktip hujum qilish”, “Éghir salmaq bilen zerbe bérish”, “Neq meydanda bir terep qilish” chaqiriqini otturigha qoydi. Buning özi qanunning rohigha xilap. “Aktip hujum qilish” dégen qandaq gep? bu bashqilar sanga hujum qilmisimu, sen uninggha hujum qil, dégenlik. Bu hökümetning qanun'gha xilapliq qiliwatqanliqini körsitidu. “Éghir salmaq bilen zerbe bérish” qandaq gep boldi emdi! qanunda éghir-yénik dégen gep yoq. U özining edliye tertipi we qanunni asas alidu. Uning “Neq meydanda bir terep qilish” dégini qanunning chek-chégrisidin halqighanliqtur. Bu, qanun kérek emes, qanuniy tertipke lazim yoq, neq meydanda öltürüsh dégenlik. Bu xil qirghinchiliq siyasiti shinjangda téximu köp qan tökülüshni keltürüp chiqiridu, xalas, dep körsetti.

Biraq, “Yershari waqti géziti” ning maqaliside, xitay hökümitining térrorluqqa qarshi ünümlük tedbirlerni élishini telep qilip, junggo sh. T. I. H ning esebiy idé'ologiye we térrorluq peyda qilish tehditige sel qarimasliqi kérek. Hökümet térrorluqqa qarshi istixbarat, analiz we heriket qabiliyitini yétildürüshi we tereqqiy qildurup, bu jehettiki boshluqni toldurushi lazim.

Shuning bilen birge, Uyghurlarning iqtisadiy, ijtima'iy tereqqiyatigha yardem qilip, ularni xitay jem'iyitige maslashturushi kérek. Shinjangdiki Uyghur rehbiriy kadirlar diniy zatlar bilen yéqinliship, sh. T. I. H ge qarshi teshwiqat iqtidari ehya qilishi zörür, dégen.

Lékin, chén pokong ependi, pul we iqtisad bilen milliy mesile hel bolmaydighanliqini bildürdi. U, junggo kompartiyesi milliy mesilini pul bilen hel bolidu, dep qaraydighanliqini eskertip: biraq, junggo kompartiyesi shuni chüshenmeydu, milliy mesile bilen iqtisadiy mesile ayrim-ayrim ikki mesile. Milletler aldi bilen özining izzet‏-hörmiti, en'enisi, medeniyiti we diniy étiqadigha éhtiyajliq. U noqul iqtisadiy tereqqiyatqila éhtiyajliq emes. Junggo iqtisad arqiliq mesilini hel qilishni oylisimu, emeliyette, shinjanggha sélin'ghan meblegh xenzu xiyanetchilerning yanchuqigha chüshüp ketti. Mesilen, sabiq aptonom rayonluq partkom sékrétari wang léchüenning shendung guruhi shinjangdiki iqtisadiy türlerni kontrol qiliwaldi. Shunga buningdin heqiqiy menpe'et alghanlar Uyghurlarmu emes, adettiki xenzu awam puqralarmu emes. Belki xiyanetchi emeldarlar. Ular bir tereptin, shinjanggha sélin'ghan mebleghge xiyanet qilsa, yene bir tereptin, merkezning muqimliq pulini yédi. Bundaq shara'ittiki iqtisadiy échish siyasiti shinjanggha zor xewp élip keldi, dep körsetti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.