Уйғур или нопусқа елишни асанлаштурди, лекин уйғурларға әмәс

Мухбиримиз әркин
2015-05-14
Share
xoten-baziri-uyhgur-weziyiti.jpg Хотән базириниң көрүнүши. 2013-Йили 6-ноябир, хотән.
AFP

Уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтниң 6 ай аввал йолға қойған йеңи нопус башқуруш ислаһат чарисидә, үрүмчи билән қарамай шәһири мустәсна уйғур илидики башқа барлиқ районларда нопус башқуруш бошаштурулуп, кишиләрниң кәспий, өй-мүлүк әһвали, башқа иқтисади шараити, хизмити, маарип сәвийиси қандақ болмисун, нопус беришни бекиткән.

Мәзкур чаридә, хусусән уйғурлар көп санлиқ җәнубтики районларға келип олтурақлашқучиларға алаһидә асанлиқ яритип берилгән. Униңда, олтурақлашқучилар йәрлик бәһримән болушқа тегишлик иҗтимаий параванлиқ, саламәтлик вә башқа иҗтимаий суғуртиларға еришәтти. Олтурақлашқучиниң пәқәт өзи олтурушлуқ муқим адреси болсила купайә иди.

Бу мунасивәт билән биз алақидар орунларға телефон қилип, мәзкур нопус ислаһат чарисиниң иҗра қилиниш әһвалини тәкшүрдуқ. Тәкшүрүш җәрянида уйғур аптоном районлуқ һөкүмәт чиқарған нопус башқуруш чариси шәртлик иҗра қилинидиғанлиқини байқидуқ.

Ғулҗа шәһиригә қарашлиқ мәлум бир мәлум бир сақчи понкитиниң бир хадими, улар башқуруватқан районда ичкирилик көчмәнләрниң турақлиқ адреси болсила уларға нопус берилидиғанлиқини билдүрди. Лекин у сақчиниң ашкарилишичә, җәнуб нопусидики аһалиләр кәлсә, уларға нопус берилмәйдикән.

Мухбир: аптоном районлуқ һөкүмәт 5-6 айниң алдида бир һөҗҗәт чүшүрүптикән, үрүмчи, қарамайдин башқа һәр қандақ вилайәт, шәһәргә берип олтуримән, дәйдиғанлар болса нопус берилиши керәк, дегән. Бу сиясәтни силәрму иҗра қиливатамсиләр һазир?

Сақчи: 1 нопус беҗириш дегәнму? буни беҗириватиду, бирақ кәлгән материялиға қарап, мушу йәрдә өйи болса, муқим олтурушлуқ җайи болса бериватиду.

Мухбир: демәк, ичкиридин кәлгән бири җай алса яки дукан ачса дәрһал нопус берисиләр қисқиси?

Сақчи: 1 һә-шундақ. Униңдин башқа әң асаслиқи муқим адреси болса, шу адресқа қарап нопус бериду. У адрес, мәсиләнгә сиз алған җай яки йәргә берилгән адрес, әң муһими шу. Қалғини у шу яқтин әкәлгән нопус көтики. Униңдин сирт җинайәт өткүзмигән тарихий болуши керәк. Җинайәт өткүзгән тарихий болса болмайду.

Мухбир: қәшқәр, хотән тәрәпләрдин келип нопус алимән, десә берәмсиләр, нопусини йөткәп берәмсиләр?

Сақчи: 1 уни әмди мушу йәрниң йәрлик қарап, уни юқири бекитип бериду, җәнубниң нопусини.

Мухбир: демәк, җәнубниң нопусиға болмайду, дәң?

Сақчи: 1 һә, шундақ, җәнубниңкигә болмайду.

Мухбир: немишқа җәнубниңкигә болмайду? немә сәвәбтин болмайду? ичкиридин кәлгән һәр қандақ йәрниң болса болуверәмду?

Сақчи: 1 уни биз уқмидуқ. У юқириниң бизгә чүшүрүп бәргән ашундақ немисиғу у. Бизму уқмаймиз уни. Лекин у ичкириниң болғанда уму шу өлчәмгә чүшсә болиду. Буни әтиликкә нопус бөлүмидики хадимлар билән параңлишип бақсиңиз болиду, әтә күндүзи.

Биз шу мунасивәт билән йәнә хотәнгә телефон қилип, лоп наһийәси һаңга йезилиқ сақчи понкитиниң бир хадими билән сөзләштуқ. У, йеңи нопус ислаһатиға асасән һәр қандақ киши һаңга йезиси яки хотән шәһиригә келип олтурақлашса, нопус берилидиғанлиқини билдүрди. Лекин униң ашкарилишичә, һаңга йезисиға келип олтурақлашқанларниң мутләқ көп қисми хитай көчмәнлирикән.

Сақчи: 2 бу һаңга йеза һаңга сақчиханиси.

Мухбир: аңлисақ, бу хотән, қәшқәр тәрәпләрдә нопусни қоювәткән гәпләрни аңлидуқ, аптоном район қарарму чиқарған охшайду бу тоғрулуқ. Қандақ рәсмийәтләрни беҗириш керәк, силәрниң у районға берип нопусқа олтуруш үчүн?

Сақчи: 2 бу йәрниң шәһәр, йеза нопуси дәймизғу, шәһәрдә олтурмақчи болсиңиз шәһәрдә турушлуқ сақчиханиға берип, тизимға алдуруп, вақитлиқ турушлуқ гуваһнамиси алисиз. Вақитлиқ туруш гуваһнамисини беҗирип болғандин кейин, өзиңиз халап я шәһәр я йеза нопусиға өтимән, дәп өзиңиз турушлуқ орунда нопусқа өтисиз. Лекин нопусқа өтүп үчүн сиз бурун турушлуқ сақчиханиниң нопус испати, қанунға хилап қилмиши йоқ, дегән сақчи понкитиниң хети болса нопусқа алиду һәм бу йәрниң һәр хил имтиязлиридин бәһримән болалайсиз.

Мухбир: лекин нопуси мәсилән, ғулҗа нопус болуп хотәнгә барса аламду нопусқа?

Сақчи: 2 алиду. Лекин нопус беҗиридиған һәрқандақ ишқа һазир қанунсиз қилмиши яки сиясий мәсилиси йоқ болса тез беҗириду. Әгәр уруқ-туғқанлириңизниң арисида болуп қалса, бурун азрақ мәсилиси болуп қалған болса бәк қаттиқ тәкшүрәйду, һазир маву сиясий ишлар бәк әдәп кәткәчкә.

Мухбир: нопусни қоювәткәндин буян қанчилик адәм силәрниң тәвәгә кирип олтурди? кәлгәнләр барму? қәйәрдин кәлгәнләр көп?

Сақчи: 2 бар. Ичкиридин кәлгәнләр көп санлиқ. Көпинчиси хәнзулар.

Мухбир: силәрниң йезида қанчилик нопус бар, сизниң тәхминән пәрзиңиздә қанчилик нопус барду, силәрниң йезида?

Сақчи: 2 бизниң йезиниң нопуси 6 миң чиқар. 6-7 Миң әтрапида болса керәк. Йеңи нопус түзүми йолға қоюлғандин кейин тәхминән 50-60 адәм келип нопус алғанду, дәп пәрәз қилимән бизниң йезиға нисбәтән.

Мухбир: силәрниң йезида уйғурлар қанчә пирсәнтни игиләйду? 70-80-90 %?

Сақчи: 2 хәнзулар шу 30 % ни игиләйду бизниң хотән тәрәпләрдә. Бизниң йезида уйғурлар 90% ни игиләйду. Хәнзулар 10% ни игиләйду.

Мухбир: бу нопусни қоюп бәргәндин кейин асасән хәнзулар келиватиду, дәйсиз. Уйғурлар кәлсә әлвәттә чәткә қақмаймиз. Әмма уйғурлар келәмду-кәлмәмду, бир мәсилә. Уйғурларға хотәнгә келип нопус елишниң зөрүрийити йоқ. Лекин хәнзулар үчүн ундақ әмәс. Һазир улар 10%, лекин кәлгүсидә көпәйсә, 60-70 % гә йәткән вақтида бу сизниң турмуш усулиңизға тәсир қилмамду? бу сизни биарам қилмайватамду, дәватимән?

Сақчи: 2 буни чүшинимән, лекин амал йоқ бәзи ишларға. Әмди мән бу ишни мушунчилик билимән. Қалған артуқ гәпләрни соримаң, мән уқмаймән.

Уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтниң мәзкур нопус ислаһат чариси йеқинда хәлқара ахбарат вә уйғур кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң диққитини қозғиған. Франсийә агентлиқиниң йеқинда тарқатқан бир хәвиридә,, хитайниң мәзкур нопус ислаһат чарисини хитай көчмәнлириниң уйғур илиға көчүш долқуни пәйда қилиш үчүн чиқарғанлиқини илгири сүргән.

Хәвәрдә, австралийә латроп университетиниң миллий мунасивәтләр мутәхәссиси җәймис лейболдниң сөзни нәқил кәлтүрүп, "нопус ислаһати ашкара ейтилмисиму, лекин у хәнзулар көчмәнләрни җәнубий шинҗаңға келип олтурақлишишқа үчүн чиқирилған" дегән.

Лекин җәймис лейболдниң франсийә агентлиқиға әскәртишичә, бу сиясәтниң хитай һөкүмити көзлигән нишанға йетиши натайинкән. У, "бу сиясәт хәнзуларни хотәнгә охшаш йәрләргә җәлп қилған тәқдирдиму, лекин у хәнзулар билән уйғурлар арилишип яшайдиғанлиқидин дерәк бәрмәйду" дәп көрсәткән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт