Dolqun eysa: "Xitayning Uyghur nopusini az körsitishide siyasiy gherez bar"

Muxbirimiz gülchéhre
2015-10-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Qeshqerdiki melum bazardin körünüsh.
Qeshqerdiki melum bazardin körünüsh.
Social Media

Xitay da'irilirining ürümchidiki shinjang körgezme merkizide ötküzgen Uyghur aptonom rayoni qurulghanliqining 60 yilliq muweppeqiyetliri közgezmisdiki süretlik uchurdin ayan bolushiche 2014-yilliq omumyüzlük nopus tekshürüsh statistikisida, Uyghurlarning rayondiki omumiy nopusi 11 milyon 271 ming 900 bolup, rayondiki omumiy nopusning 48.53% Tini igiligen. Sanliq melumatlarda yene, Uyghurlarning köpiyish nisbitining 2% tin töwenliki, tughut sewiyisining üzlüksiz töwenligenliki qatarliqlar körsitilgen. Emma közetküchiler xitayning Uyghurlarning nopusini siyasiy gherezde az körstiwatqanliqini otturigha qoymaqta, bu heqte dunya Uyghur qurultiyi ijra'iye re'isi dolqun eysa ependi "Gerche Uyghurlar xitayning her xil basturushliri hemde pilanliq tughut siyasitining ziyankeshlikige uchrap kéliwatqan bolsimu, yenila Uyghurlarning nopus tereqqiyati xitayning élan qilghinidin yuqiri bölishi kérek" dep mulahize qildi.

21-Séntebir din bashlap xitay da'irilirining ürümchidiki körgezme merkizide ötküzüshke bashlighan aptonom rayoni qurulghanliqining 60 yilliqigha a'it muweppeqiyetler körgezmiside milletler ittipaqliqi tarixi, küresh tarixi, özgirish tarixi qatarliqlar bolup, uningda Uyghurlar nopusigha da'ir qoyulghan süretlik, sanliq melumatlar Uyghur jem'iyitide Uyghur nopusi mesiliside qayta ghulghula qozghidi. Melumatlar asasen xitayning 2014-yilliq memliketlik nopus tekshürüsh netijisini asas qilghan bolup, Uyghur aptonom rayonida olturaqliq ahale 23 milyon 225 ming 400, (bingtu'enni hésablimighanda) buning ichide Uyghurlarning omumiy nopusi 11 milyon 271 ming 900 bolup, rayondiki omumiy nopusning 48.53% Tini igiligen. Xitaylar bingtu'enni hésablimighanda, 8 milyon 595 ming 100 bolup igiligen nisbiti 37.01%, Qalghinini qazaq, qirghiz qatarliq bashqa milletler igiligen.

Bu melumatlarda yene, Uyghurlarning köpiyish nisbiti 1 yérim 2% lik sewiyini saqlap kéliwatqanliqidek melumatlar Uyghurlarda guman qozghighan. Chünki nopusning aziyishi del "Perzent aziyish" keltürüp chiqiridighan biwasite aqiwettur. Uyghurlarda "Undaqta, biz köpeymeywatamduq?" dégen so'al tughulmaqta. Xitay da'irilirining tarqatqan Uyghurlar nopusigha da'ir melumatlar Uyghurlarni qayil qilalmighanliqi seweblik Uyghurlarning omumiy nopusi oxshimighan menbelerde, her xil sanda körsitilip kelmekte.

Menbesi éniq bolmighan nopus melumatlirining asasiy éqim bolush halitige xatime bérish, héch bolmisa yéngi bir menbe hazirlash meqsitide, 2010-yilidin bashlap Uyghurlar wetini ichi-sirtidin bolghan bir guruppa kishilerning minnetsiz tirishchanliqi arqiliq eng yéngi bolghan, öz qarishimizda bir qeder ilmiy bolghan melumatlarni statistika qilip chiqip ijtima'iy alaqe torlirida élan qilghan idi.

Uningdiki melumatlarning kélish menbesi rayondiki rayon derijilik ikki sheher, nahiye derijilik yigirme sheher, atmish ikki nahiye, alte aptonom nahiye, yetti wilayet, besh aptonom oblast, on bir sheherge qarashliq rayonlarning nopusigha da'ir da'iriler tarqatqan intérnét melumatliri, Uyghur tordashlarning yardimi arqiliq ular turushluq rayon we mehellilerning Uyghur nopusigha a'it melumatlarni igileshtin kelgen sanliq uchurlar bolup, weten ichidiki ezalar 3000 din artuq kishining qatnishishida 2010-yili may éyidin bashlap, 2012-yili aprélghiche waqit serp qilip, alaqidar kespiy bilimlerge ige guruppa ezaliri igilen'gen melumatlarni retligen we hésablap chiqarghan netijisige qarighanda: Uyghur aptonom rayonining 2010-2013-yillardiki Uyghur nopusi 18,838,470 (on sekkiz milyon sekkiz yüz ottuz sekkiz ming töt yüz yetmish).

Gérmaniyedin ziyaritimizni qobul qilghan dunya Uyghur qurultiyining ijra'iye re'isi dolqun eysa ependimu yuqiriqi sitastikidiki sanliq qimmetler sel köptürüwétilgen teqdirdimu xitay hökümiti élan qilghan Uyghurning nopus statistikisidin ishenchlik dep qaraydighanliqi we xelq'araliq organlargha yolliniwatqan Uyghurlar heqqidiki doklat, matériyallarda asasen Uyghur élidiki Uyghurlar nopusining 20 milyon etrapida dep körsitiliwatqanliqini bildürdi.

Shundaqla u, "Xitayning élan qilip kéliwatqan nopus statistikisida Uyghurlarning nopusi 20 yil burun élan qiliniwatqan sandin anche perqlenmeydu, undaqta Uyghurlar köpeymeywatamdu? Uyghurlarning nopusining köpiyishige gerche xitay da'irilirining uzun yillardin buyan élip bériwatqan türlük siyasiy basturushliri, öltürülüsh, türmilerge élinip yoqitiwétishlar tesir körsitip kelgen bolsimu, xitaylargha omumyüzlük qollinilghan nopus cheklesh siyasiti yeni peqet bir perzentlik bolush bilenla cheklesh siyasiti Uyghurlargha nisbeten 30 yil kéyin yolgha qoyuldi, shu sewebtin bolsimu, Uyghurlarning köpiyish sewiyisi we nisbiti xitaylarningkidin nechche hesse yuqiri bolushi kérek" dégen qarashlirini otturigha qoydi.

Dolqun eysa ependi yene, xitay hökümitining siyasiy gherezlik halda Uyghurlar nopusini éghir derijide azaytip körsitiwatqanliqini mulahize qildi.

Uning qarishiche, Uyghur nopusini az körsitish xitayning Uyghur élidiki monopolluq siyasitini chingitish we Uyghurlarni basturush tüpeyli xelq'arada duch kélidighan bésimlardin qutulushni meqset qilghan.

Nopusshunaslarning qarishiche "Nopus köpiyishining we aziyishining özige xas qanuniyiti bolidu, normal ehwalda, jem'iyet tüzümi nisbeten adil (köp sanliq qobul qilalaydighan derijide, xuddi dewrimizdek), hakimiyet muqim, urush, tebi'iy apet, yuqumluq késeldin xali jem'iyetning nopusi sijil ashidu, emma, nopus éshishning bir yuqiri chéki bolidu, cheklimisiz éshiwermeydu, bu del shu mezkur rayonning nopus béqish yuqiri chékidur. Bu chek zémin kölimi, yer shekli, su bayliqi, térilghu meydani, kilimat, ishlepchiqirish téxnikisi, saqliq saqlash iqtidari qatarliq köp amillargha munasiwetlik. Emma bularmu bezi chaghlarda mutleq hel qilghuch seweb bolalmasliqimu mumkin, mesilen, oxshash bir rayonda yashighuchi ikki milletning nopus qarishi yeni nopus medeniyiti oxshimisa, nopus köpiyish sür'itidimu roshen perq bolushi mumkin, bir qisim medeniyetlerde 'adem köp bolsa, küch zor bolidu' deydighan qarash intayin omumlashqan bolghachqa, nopusi tarixtin buyan izchil éshish halitini saqlighan halette bolidu, meyli munqerzlik, meyli acharchiliq bolarning köpiyishige tosalghu bolalmaydu."

Toluq bet