Uyghurlarning pasport hoquqi éghir dexlige uchrimaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2013.11.06
yengi-kona-pasport-305.jpg Xitayning yéngi pasporti. 2012-Yili 8-may, shényang.
Imaginechina

Jungxu'a xelq jumhuriyitining pasporti jungxu'a xelq jumhuriyiti puqraliri dölet chégrisidin kirip-chiqqanda we ularning chet eldiki pa'aliyiti jeryanida, shu kishining dölet teweliki we salahiyitini ispatlaydighan muhim ispat hésablinidu.

Sayahet qilish, oqush, tughqan yoqlash we hej qilish qatarliq sewebler bilen pasport élishqa éhtiyajliq bolghan Uyghurlar gerche qanunda belgilen'gen pasport bérilmeydighanlar katégoriyesige kirmisimu, pasport béjirishi intayin müshkül we murekkep bolup kelmekte, Uyghur élida hetta pasport béjirilish tertipimu xitayning bashqa jayliridin murekkep, emma Uyghur aptonom rayonidiki xitaylargha bolsa intayin qulay. Yéqinda radi'omizgha, xitay da'irilirining dölet memuriy salahiyitidiki Uyghurlarning pasportini yighiliwalghandin bashqa, 60 yashtin ashqan dem élishqa chiqqanlargha pasport béjirmeslik heqqide ichki belgilimini yolgha qoyuwatqanliqi heqqide inkaslar kelmekte.

Xitayning “Jungxu'a xelq jumhuriyiti pasport qanuni” 2006-yili 4-ayning 29-küni 10-nöwetlik memliketlik xelq wekilliri qurultiyi da'imiy ezaliri 21-yighinida maqullinip, 2007-yili 1-ayning 1-künidin bashlap yolgha qoyulghan.

Pasport qanunida körsitilgini boyiche, puqralardin gheyriy hökümet ishi bilen chet elge chiqidighanliri nopusqa élin'ghan jaydiki nahiye derijiliktin yuqiri yerlik xelq hökümitining jama'et xewpsizliki orginining chégridin kirish-chiqishni bashqurush apparatigha kimliki, nopus deptiri, yéqinda yalangwash chüshken süriti we iltimas qilish sewebige munasiwetlik matériyalini tapshurup, adettiki pasport élishni iltimas qilsa bolidu.

Jungxu'a xelq jumhuriyiti pasport qanunida yene, jama'et xewpsizliki chégiridin kirish-chiqishni bashqurush organliri choqum iltimas matériyali tapshurulghan kündin bashlap 15 kün ichide pasportni imzalap tarqitip bérishi kérek dep belgilen'gen. Belgilimige xilaplirigha choqum sewebini yazmiche izahlishi hemde iltimas qilghuchigha qanun boyiche memuriy qayta qarap chiqishni telep qilish yaki memuriy erz qilish hoquqidin behrimen bolidighanliqini uqturushi kérek dep éniq otturigha qoyulghan. Hetta puqralar muwapiq jiddiy ishlar sewebidin jiddiy béjirishni telep qilghanda, jama'et xewpsizliki chégiridin kirish-chiqishni bashqurush organliri choqum waqtida béjirip bérishi kérek, dep tekitlen'gen.

Emma, Uyghurlar xitay puqrasi salahiyiti bilen pasportqa ige bolush qanuniy hoquqimu dexli-teruzgha uchrap kelmekte. Xitayning pasport qanunida belgilen'gen shertlerdin bashqa yerlik da'irilerning telep qilghan on türdin artuq ispat we höjjetlerni püttürüsh üchün aylarche yol méngip we hésabsiz pul xejlepmu, héchqandaq chüshendürüsh bérilmestin pasportini qoligha alalmaywatqan Uyghurlar intayin köp.

Eslide “Jungxu'a xelq jumhuriyitining pasport qanuni” ning 13-maddisidiki belgilimige asasen, qandaq kishilerge pasport béjirip bérilmeydu dégendimu éniqlima bérilgen bolup:

  1. Jungxu'a xelq jumhuriyiti tewelikide bolmighanlar؛
  2. Salahiyitini ispatlap bérelmigenler؛
  3. Iltimas qilishta saxtipezlik qilghanlar؛
  4. Jinayi jaza höküm qilinip, jaza ötewatqanlar؛
  5. Axirlashmighan heq telep délosi bolghanliqtin, xelq sot mehkimisi chégridin chiqishqa bolmaydighanliqini uqturush qilghanlar؛
  6. Jinayi ishlar délosidiki jawabkar yaki jinayet gumandari hésablinidighanlar؛
  7. Gowuyüenning alaqidar mes'ul tarmiqi chégridin chiqqandin kéyin dölet xewpsizlikige ziyan yetküzidu yaki dölet menpe'etige éghir ziyan yetküzidu dep qarighanlar.

Yéqinda radi'omizgha kelgen inkaslargha qarighanda, Uyghur aptonom rayonida da'iriler yuqiriqi pasport bérilmeslik belgilen'genlerdin sirt yene, yashan'ghanlargha pasport béjirip bermesliktek ichki belgilimini ijra qiliwatqan bolup, bu heqte Uyghur élidiki melum wakaliten pasport béjirish shirkitining bir xadimining chüshendürüshiche, da'iriler Uyghurlardin dem élishqa chiqqan we 60 yashtin ashqanlarghimu pasport béjirishni toxtatqan. Undin bashqa yéqinda dölet memurliri ichidiki Uyghurlarning pasportliri da'iriler teripidin saqlap bashqurush bahaniside yighiwélin'ghan.

Biz da'irilerning néme sewebtin yashan'ghanlarning pasportini béjirmeydighanliqini sorash üchün ürümchi sheherlik jama'et xewpsizlik idarisi chégradin kirip chiqishni bashqurush idarisi bilen alaqileshtuq, emma téléfonni alghan xadim “Bu heqte héchnéme bilmeymen, biz pasport ishlimeymiz” depla téléfonni üzdi.

Uyghurlar pasport iltimas qilish, béjirish jeryanidimu oxshashla talay qétimlap da'irilerning mushundaq mes'uliyetsizlik bilen inkar qilishi, ret qilishi, hetta tehditlirige uchrap kelmekte. Xitay pasport qanunining yigirminchi maddisida “Pasport imzalap tarqatquchi organ xizmetchiliri pasport béjirish jeryanida töwendiki qilmishlardin biri körülse qanun boyiche memuriy chare körülidu؛ jinayet sadir qilghanlarning mes'uliyiti qanun boyiche sürüshtürülidu” dep körsitilgenler:

  1. Qobullap bir terep qilishqa tégishliklirini qobullap bir terep qilmighanlar؛
  2. Namuwapiq seweb bilen belgilen'gen muddet ichide imzalap tarqatmighanlar؛
  3. Dölet belgiligen ölchemdin artuq heq alghanlar؛
  4. Iltimas qilghuchidin para telep qilghan yaki para qobul qilghanlar؛
  5. Yasash, imzalap tarqitish jeryanida érishken shexsi uchurlarni ashkarilighan, puqralarning qanunluq hoquqigha dexli terz qilghanlar؛
  6. Hoquqini qalaymiqan ishlitish, xizmette biperwaliq qilish, nepsaniyetchilik qilmishi barlar؛

Xitayning pasport qanunida, qaysi millet bolushidin qet'iynezer her qandaq bir xitay puqrasining pasport élish hoquqi qoghdilidighanliqi éniq belgilen'gen, halbuki xitay puqrasi saniliwatqan Uyghurlarning pasport hoquqi mana bu qanunni yürgüzidighan organ we kishiler teripidin xalighanche depsende qilinmaqta. Uyghurlarning pasport hoquqigha ige bolalmasliqi heqqide toxtalghan amérikidiki Uyghur pa'aliyetchisi memet toxti ependi “Xitaydin ibaret bir dölet, puqrasigha bergen asasiy qanundiki kapaletlirini Uyghurgha bermeywatidu, gerche Uyghurgha pasport bérilmeydu dep qanun chiqiralmisimu, kompartiyining bésimi boyichila Uyghurlarni millet boyiche top yekün ayrim siyasetni yolgha qoyup jazalimaqta. Bu emeliyette xitay aptonomiye we asasiy qanunila emes, xitay özi imza atqan xelq'araliq kélishimlergimu xilap éghir jinayet....” dep bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.