Xoten nahiyiside pilanliq tughut we mejburi ma'arip tüzümini buzghuchilargha pasport bérilmeydiken

Muxbirimiz erkin
2014.12.17
pasport-jedwel-tamgha-1.jpg Uyghurlarning pasport élish üchün zörür bolghan tamghilar.
RFA/Erkin Tarim

Biz xoten nahiye langru yézisining yerlik kadirlirini “Chet'elge chiqquchilarni tekshürüsh jedwili” toghruluq dawamliq ziyaret qilduq. Mezkur yézining pilanliq tughut xizmitige mes'ul kadiri osman qurbanning ashkarilishiche, pilanliq tughutqa xilapliq qilghan a'ililerning chet'elge chiqishigha ruxset qilinmaydiken.

Muxbir: bu langru yézisi, siz pilanliq tughut kadirighu deymen? xoten nahiyesining “Chet'elge chiqquchilarni tekshürüsh jedwili” de on nechche orunning tamghisini bésish telep qilin'ghan, qarisam pilanliq tughutmu barken, némishqa bu tamghini pilanliq tughutmu bésishi kérek?

Osman qurban: pilanliq tughutmu döletning bir tüp siyasiti. Emdi uninggha xilapliq qilmighanlar bolsa, xilapliq qilmishi yoq, dep tamgha basmisa bolmaydu. Hökümet ashundaq chiqirip yolgha qoyghan jedwel u.

Muxbir: chet'elge chiqish bilen pilanliq tughutning héchqandaq alaqisi bolmisa, néme üchün uni bésishi kérek? choqum bésishi kérekmu silerning tamghini?
Osman qurban: choqum bésishi kérek. Alaqisi bar, junggo grazhdani bolghandin kéyin chet'elge chiqmaqchi bolsa, pakiz adem chiqalaydu. Kichikkine qilmish sadir qilghan adem yaki herqandaq qanunni buzghan adem chet'elge chiqish salahiyiti bolmaydu. Shuning üchün ashundaq jedwel layihiligen. Eger héchqandaq ishi bolmisa derhal bésip béridighan tamgha u.

Muxbir: mesilen, pilandin bir balisi éship ketkenler qandaq qilidu?
Osman qurban: undaq bolsa tamgha bésilmaydu.

Muxbir: undaq bolsa artuq bala tapqan a'ililer chet'elge chiqalmamdu?
Osman qurban: men buni bilmeydikenmen.

Muxbir: bir balini oshuq tughqan bolsa, siler uninggha tamgha bésip bermeymiz, dédinglar. Undaqta bir balini oshuq tughqanliqi üchün u adem chet'elge chiqmasliqi kérekmu, mesilen muhim ishi bolsimu?
Osman qurban: men uqmaydikenmen uni, men uning üstige hazir pilanliq tughutta emes, yéziliq hökümetke yötkilip chiqip ketken'ge bir yil boldi.

Muxbir: lékin yéziliq hökümetmu tamgha bésishi kérekken'ghu?
Osman qurban: yéziliq hökümet, siyasiy qanun tarmaqliri, saqchixanining ishqilip munasiwetlik tarmaqlarning hemmisining tamghisi bésilidu.

Muxbir: eger tamgha choqum bésishqa toghra kelse, yéziliq hökümetla bésip berse boldighu birla tamghini. Némishqa yene u pilanliq tughut, siyasiy qanun ishxanisi, dep yene hökümet tarmiqidiki orunlarning tamghisi bésilidu?
Osman qurban: eng axirida hökümet basidu. Lékin choqum shu orunlar tamgha basmisa bolmaydiken. Jedwel shuni telep qilidu. Yuqiri derijilik orunlar choqum shu tarmaqlar ispattin ötküzmise bolmaydu, tamgha bésip, dep békitken. Tamgha qanunluq bolghachqa tamgha basidighan gep.

Biz yene, langru yéziliq ma'arip sabiq ma'arip kadiri ebeydullagha téléfon qilduq. Nöwette, yéza ma'arip kadirliqidin bir mektepke oqutquchiliqqa yötkilip ketken ebeydulla, perzentlirini oqutmay 9 yilliq mejburi ma'arip tüzümige xilapliq qilghan a'ililerning chet'elge chiqishigha ruxset qilinmaydighanliqini bildürdi.

Ebeydulla: men bar waqtimda nahiyelik hökümet on nechche tamgha basidighan jedwel chiqiriptiken. Ma'aripning tamghisini bésishtiki meqset chet'elge chiqishni iltimas qilghuchining uruq-tughqanlirining ichide 9 yilliq mejburi ma'aripqa xilapliq qilghan yaki balisini mektepke bergini unimighan ademler barmu-yoqmu, undaq ademler bolup qalsa qet'iy sirtqa chiqishqa bolmaydu, dégen gepni chiqarghan.

Muxbir: némishqa mejburi ma'aripqa xilapliq qilghanlar yaki balisini oqutmighanlarning chet'elge chiqishigha bolmaydu?
Ebeydulla: u teripini men uqmaydiken.

Langru yézisining sabiq yéziliq hökümet bashliqi memtimin, yéziliq hökümetning chet'elge chiqquchilargha “Yaxshi bilen yamanni perq étish, hökümetning gépini obdanraq anglighanlarni burunraq ewetish” qatarliq shertlerning qoyulidighanliqini bildürdi.

Memtimin: eger urghuzghili tursa, tarmaqlarning tamghini shu birer künde urghuzup bolghini bolidu. Bashqilar urup bolghandin kéyin hökümetningkini uridu.

Muxbir: dindarlar iltimas qilsa testiqlimaydu, dégen gepler bar. Bu jehettiki shertinglar néme?
Memtimin: ötkende kishilerning ehwalini igilep tamgha urunglar dégen. Adem jiq bolghandin kéyin igilimise bolmaydu. Ashundaq qilip, perqini tépip tizginlep turmisa, qalghan xizmetni bashqurup bolghili bolmaydu. Yeni bashqa xizmetlerni omumiy yüzlük qanat yaydurush, yaxshi bilen yamanni perq étish, hökümetning gépini obdanraq anglighanlarni burunraq ewetish, dégendek.

Muxbir: u birge tutup turush, dégen gepliringiz qandaq nersiler? taza yaxshi chüshinip kételmidim, bu geplerni.
Memtimin: men hazir ziyaret qilsam bolmas, lékin chüshendürüp qoydum men hazir shyangjang emes.

Muxbir: némishqa chet'elge chiqarmaysiler hijabliq ayallarni, saqalliq erkeklerni?
Memtimin: burun qilghan. Hazir qilamdu-qilmamdu, hazirqi yerlik hökümet özi bir nerse désun. Men u ishni uqmaymen. Men hazir bashqa sahege yötkilip kettim.

Muxbir: nime üchün bir adem on nechche tamgha basturushi kérek, chet'elge chiqishi üchün, buning birer sewebi bardu, chüshendüridighan?
Memtimin: men bu yerning walisi yaki hakimi emes, buninggha jawab bérelmeymen. Men burun yéza bashliqi bolghan, lékin men jawab bérishning zörüriyiti barmu-yoqmu, dégennimu oylaymen.

Möhterem radi'o anglighuchilar, yuqirida xoten nahiye langru yézisining yéziliq hökümet, ma'arip, pilanliq tughut sahesidiki yerlik kadirlar bilen élip barghan söhbitimizni anglidinglar. Bu söhbet mezkur nahiyining “Xususi ish bilen chet'elge chiqquchilarni tekshürüsh jedwili” toghrisida élip bérildi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.