Xelq'ara metbu'atlar xitayning Uyghur élidiki tutqun qilish herikiti kishilik hoquqqa qilin'ghan éghir zerbe ikenlikini körsetti

Muxbirimiz irade
2014.05.28
uyghur-tutqun-sot-partlash.jpg Ürümchide yüz bergen etigenlik bazar hujumidin kéyin, xitay Uyghur élini asas qilghan, bir yilliq qattiq zerbe bérish herikitini bashlap, xoten, qeshqer, we aqsudin 200 gumandarni tutqun qilghan.
Social Media

22-May ürümchide etigenlik bazar hujumi yüz bergendin kéyin xitay hökümiti bir yilliq qattiq zerbe bérish herikitini bashliwetti. Xitay hökümet taratquliri tarqatqan uchurlarda hazirghiche 200 din artuq kishining bölgünchilik gumani bilen tutqun qilin'ghanliqini élan qildi.

Xewerde éytilishiche, xitay saqchiliri 23-may seherdin bashlap Uyghur élida “Nöl nuqta” din tazilash herikitini resmiy bashlap, Uyghur élining qeshqer, xoten we aqsu wilayetlirini asas qilghan halda tutqun qilish herikitini keng qanat yaydurghan. Netijide, 200 din artuq atalmish “Jinayet gumandar” ini, 23 “Zorawanliq we diniy ashqunluq bilen chétilidighan” teshkilatni we 200 din artuq partlitish buyumini qolgha chüshürgenlikini qeyt qilghan.

Arqidinla, yeni 27-may küni xitayning shinxu'a agéntliqi ghulja wilayitide 55 kishi “Térrorluq, bölgünchilik” qatarliq jinayetler bilen eyiblinip, höküm chiqirilghanliqini xewer qildi. Shinjang téléwiziyesi bolsa düshenbe küni tarqatqan xewiride Uyghur élidiki térrorchilargha zerbe bérish qattiq dawam qilidighanliqini bildürdi. Sür'et bilen élan qiliniwatqan tutqun xewerliri dunya metbu'atlirining qattiq diqqitini qozghidi. En'gliyede chiqidighan télégraf géziti xitay hökümitining bir yilliq “Qattiq zerbe bérish” herikitini ilgiriki herqandaq bir waqittikidin qattiq élip bérishni pilan qiliwatqanliqini, emma közetküchilerning bu zerbe bérish herikitining Uyghurlar we xitaylarning eslidila yirik munasiwitini téximu ötkürleshtürüwétishidin ensirewatqanliqini bayan qilghan.

Gardiyan géziti bolsa Uyghur élida bu tutqun qilin'ghanlarning 20-30-yashlar arisidiki yashlar ikenlikini eskertken we shinxu'a agéntliqining “Bu yashlar intérnétta térrorluq widi'olirini körgen, bomba yasashni ögen'gen we uni bashqilargha intérnét arqiliq ewetip bergen. Ular intérnét, qisqa uchur qatarliq alaqe wasitilirini qollan'ghan” dep xewer qilghanliqini yazghan. Ular xewiride xitay hökümiti bu heriketlerni chet'el bilen munasiwetlik bölgünchilik herikiti dep atawatqanliqi, emma közetküchilerning mesilining yiltizini Uyghurlarning öz tupriqida chetke qéqilip yatlashturulushi, diniy we milliy siyasetlirige bolghan naraziliq, xitay köchmenler we iqtisadiy tereqqiyattin chette qaldurulush bilen munasiwetlik, dep qaraydighanliqini bildürgen.

Xewerde yene, xitayda jinayetchilerni sazayi qilip turup, kolléktip höküm qilidighan ehwal burundin tartip mewjut bolsimu, emma yéqinqi yillardin körülüp baqmighanliqini, bu nöwet ghuljida 55 kishining 7000 kishi aldida sazayi qilinip turup sotlan'ghanliqini bayan qildi. Gardiyan géziti xewiride béyjingdiki kishilik hoquq adwokati mo shawpingning sözini neqil qilip turup, bu xil sotning kishilik hoquqni qattiq depsende qilghanliq hésablinidighanliqini bildürdi. Mo shawping sözide qanuniy höküm chiqirilmighuche herqandaq kishining gunahsiz dep qarilidighanliqini, shunga bu xil sazayi qilish usulining kishilik hoquqqa qilin'ghan éghir zerbe ikenlikini éytqan.

Gardiyan géziti xewiride yene, 1997-yili ghulja weqesi heqqidiki “Qanighan derex” namliq kitabning aptori nik holdistokning mulahizisige yer bergen. Nik holdistok sözide xitay hökümitining bu xil sazayi qilish usuli arqiliq agahlandurush bermekchi boluwatqanliqini éytqan. Dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit bolsa xitay hökümitining Uyghur élida élip bériwatqan tutqun qilish heriketlirini we bu xil héchqandaq xelq'ara sot tertipige chüshmeydighan sotini qattiq tenqid qildi. U mundaq dédi:
‏-Xitay hökümiti sot échiwatqan bu kishilerning jinayitini ispatlaydighan héchqandaq bir pakit körsetkini yoq. Bu kishilerge aqlighuchi bérilgini yoq. Sot peqet xitay hökümitining rayondiki basturush siyasitini ijra qilidighan bir organ. Xitay hökümitining bundaq pakitsiz-ispatsiz tutqun qilish, qolgha élish heriketliri téximu yaman aqiwetlerni keltürüp chiqiridu. Biz xelq'ara jama'etni buninggha diqqet qilishqa, xitay hökümitige agahlandurush bérishke chaqirimiz.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining asiya ishliri diréktori sofi richardson radi'omizgha bergen mulahiziside özlirining xitay hökümitini weqeni tekshürgende ochuq-ashkara bolush, jinayi pakitlirini toluq körsitish heqqide agahlandurghanliqini, emma deslep kéliwatqan xewerlerdin xitay hökümitining bu tertipler boyiche ish qilmaywatqanliqining melum boluwatqanliqini éytti. U sözide eskertip, “Uchur we pakitlar toluq bolmighan bir shara'itta, kishiler jinayi jawabkarliqqa tartilish üchün tutqun qilinmasliqi kérek. Emma biz xitay hökümitining ilham toxtigha oxshash tinchliqperwer bir shexsnimu éghir jinayet bilen tutqun qilin'ghanliqini körduq. Shunga bizning, xitay hökümiti qanunni puqralarni qoghdash üchün ishlitemdu yaki idiyisi özige oxshimaydighan kishilerni jazalash üchünmu dep endishe qilishimiz üchün yéterlik sewebimiz bar” dédi.

En'gliyening b b s xewer agéntliqi bu heqtiki xewiride, awstraliye griffs uniwérsitétining oqutquchisi, “Shinjang we xitayning ottura asiyadiki zoriyishi” namliq kitabning aptori maykil klarkning mulahizisige yer bergen. Maykil klark mulahiziside Uyghur élidiki bu xildiki zorawanliq tüsini alghan hujumlarning köpiyip kétishini xitay hökümitining Uyghurlargha özining naraziliqini ipadileydighan siyasiy sorun hazirlap bermigenliki bilen munasiwetlik, dep körsetken. Maykil klark Uyghurlarning herikitining radikallishish mesilisi üstide toxtilip “Öz pikirlirini ilmiy yollar arqiliq ipadilep, xitay hökümiti bilen Uyghurlar arisida köwrük bolushqa tirishqan akadémik ilham toxtining bölgünchilik bilen eyiblen'ginini nezerde tutqanda, bir qisim Uyghurlarning radikalliship kétishigimu heyran qalmasliq kérek” dep eskertken. U xitay hökümitining Uyghur élida muqimliq yaritish üchün bundaq qattiq qolluq zerbe bérish heriketliri emes, eksiche rayon'gha qaratqan siyasitide tüptin özgirish élip bérishi kéreklikini bildürgen.

Nyuyork waqti géziti bu heqtiki xewiride, ürümchidiki bazar hujumidin kéyin xitay siyasiy byurosining Uyghur élida turmush sewiyisini yuqiri kötürüsh pilanini muzakire qilghanliqini, téximu köp mektep salidighanliqini, téximu köp ish pursiti yaritidighanliqini élan qilghanliqini bayan qilghan. Ular xewiride, hökümetning buni élan qilishining rayonda heqiqeten qoralliq küch bilenla basturup tügetkili bolmaydighan mesile barliqini étirap qilghanliq bolup hésablinidighanliqini bayan qilghan. Ular mulahiziside, gardnér bowingdonning mulahizisini neqil qilip turup, “Xitay hökümitining Uyghur élida yolgha qoyghan iqtisadiy siyasetliri heqiqeten Uyghurlargha nep yetküzüshni meqset qilghan bolsa, Uyghurlarning shara'itining alliqachan özgirip bolidighanliqi” ni qeyt qilghan.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining asiya ishliri diréktori sofi richardson xanim sözide, xitay hökümitining Uyghur élida yürgüzüwatqan iqtisadiy tereqqiyat pilani üstide qayta oylinishi kéreklikini, chünki bu siyasetning Uyghurlarning chetke qéqilishini éghirlashturuwetkenlikini bildürdi. Sofi xanim sözide yene, xitay hökümitining Uyghurlargha qoyulghan türlük cheklimilerni mesilen, Uyghurlarning pasport élishigha qoyulghan cheklimilerni bikar qilishi kéreklikini, diniy erkinlikige qoyulghan cheklimilerni bikar qilishi kéreklikini bildürdi. U shundaqla eskertip “Eger xitay hökümiti bu qétimliq weqe üstidiki tekshürüshlirini siyasiylashturup, ochuq-ashkara bolmaydiken we qanun boyiche adil sotlashni kapaletke ige qilmaydiken, bu Uyghur xelqining xitay hökümitige bolghan öchmenliki we ishenchsizlikini téximu ashuruwétidu. Bu hem xitay hökümiti üchün, hem rayon xelqi üchün yaxshi aqiwet élip kelmeydu” dédi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.