Көзәткүчиләр уйғур елидики вәзийәтниң техиму кәскинлишидиғанлиқини пәрәз қилишмақта


2014.01.10
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
xitay-saqchi-uyghur-qizi-chong-bazar.jpg Хитай қораллиқ күчлириниң хәлқаралиқ чоң базар әтрапида коча чарлаватқан көрүнүши. 2009-Йили 14-июл, үрүмчи.
AFP

2013-Йили уйғур ели үчүн елип ейтқанда шиддәт вәқәлиригә толған бир йил болди. Уйғур елиниң охшимиған җайлирида вә һәтта бейҗиңниң пайтәхти тйәнәнмендә йүз бәргән вәқәләр хитай даирилири тәрипидин наһайити тез сүрәт билән террорлуқ вәқәси дәп елан қилинди.

Әмма чәтәллик мухбирлар вә көзәткүчиләр хитай һөкүмитиниң буниңға көрсәткән җинайи пакитлирини йетәрлик дәп қаримиған иди. Ичкири хитай өлкилиридә әрздарлар тәрипидин садир қилинған зораванлиқ вәқәлири билән характер вә услуб җәһәттин түптин охшайдиған вәқәләр әгәр уйғурлар тәрипидин садир қилинғанда униң “террорлуқ” дәп атилидиғанлиқи уларниң диққитини қозғиған иди. Көзәткүчиләр болса бу һәқтә өз көз қарашлирини баян қилип, уйғур елидики вәзийәтниң әмди бастуруш вә буниңға қаршилиқтин ибарәт чәмбирәк айлинишиға охшап қалғанлиқини билдүрүшмәктә.

2013-Йилида уйғур елидә йүз бәргән вәқәләр ичидә хәлқараниң диққитини әң қозғиғини шүбһисизки тйәнәнмендики аптомобил партлитиш вәқәси болди. Вәқәдин кейин ғәрб мәтбуатлирида ана-бала, әр-аял бир аилә кишилири тәрипидин елип берилған бу һәрикәт террорлуқ һәрикити болуш еһтимали барму, дегән мәсилә үстидә қизғин талаш-тартиш болди. Әйни чағда хитай даирилири с н н қатарлиқ телевизийә қаналлирини террорчиларға һесдашлиқ қилиш билән әйиблигән болсиму, бу талаш-тартишни аяғлаштуралмиди.

Йеқинда америкидики мустәқил тәтқиқат оргини болған җәймис товн тәтқиқат мәркизиму бу һәқтә елан қилған “тйәнәнмен  һуҗуми исламчи террор һәрикитиму яки наразилиқ һәрикитиму” дегән мулаһизисидиму уйғур елидә 2013-йили ичидә йүз бәргән вәқәләргә охшайдиған әмма ичкири өлкиләрдә хитай пуқралири тәрипидин садир қилинған вәқәләрни бирму-бир селиштуруп чиққан. Мәсилән, униңда сақчилар тәрипидин наһәқ уруп мейип қилип қоюлған бир әрздарниң йеқинда бейҗиң айродромида елип барған партлитиш һәрикити мисалға елинип, хитай һөкүмитиниң әйни чағда башқа дөләтләрдә болса ениқла террорлуқ дәп қарилидиған бу вәқәни әрздарлар мәсилиси қатарида бир тәрәп қилғанлиқини, әмма характер вә услуб җәһәттин буниңға охшаш һәрикәтләр уйғурлар тәрипидин садир қилинғанда болса хитай һөкүмитиниң буниңға алаһидә бир сәзгүрлүк билән муамилә қилидиғанлиқини вә һәр нөвәт вәқәни чәтәлдики террор тәшкилатлириға бағлайдиғанлиқини билдүргән. Мәзкур тәтқиқат орни мулаһизисидә уйғурларниң һәрикитиниңму әмәлийәттә наразилиқ һәрикити икәнликини, хитайда өзини көйдүрүш яки өзигә зиян бериш усули арқилиқ наразилиқини ипадиләш усулиниң әзәлдин тартип мәвҗутлуқини билдүргән.

Дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси дилшат ришит әпәнди бу һәқтә тохтилип, хитай һөкүмити 2011-йили сентәбирдики вәқәдин тартип уйғурларни террорчи дәп көрситиш арқилиқ йетим қалдуруш сиясити қоллинип кәлгән болсиму, уларниң бу сияситиниң америка башчилиқидики ғәрб демократийилик әллириниң һимайисигә еришәлмигәнликини, әксичә уйғурларниң давасиниң барғансери тонулғанлиқини билдүрди. Әмма у бу вәқәләрниң характери мәсилисигә кәлгәндә диққәт қилишқа тегишлик бир нуқта барлиқини, йәни уйғур елидә йүз бериватқан һәрикәтләрму наразилиқтин келип чиқиватқан болсиму, әмма униң маһийәт вә арқа көрүнүшиниң йәнила хитай өлкилиридики әрздарлар мәсилисидин пәрқлиқ икәнликини билдүрди.

Уйғурлар мәсилиси хәлқарада тонулғандин кейин уйғурларниң наразилиқ һәрикәтлиригә болған чүшиниш артип барди. Шуңа бирәр вәқәни хитай һөкүмити террорлуқ вәқәси дәп елан қилған тәқдирдиму буниңға пикир баян қилған америка вә явропа иттипақи қатарлиқ һөкүмәт вә органлар мустәқил тәкшүрүш арқилиқ пакит тапмиғучә өзлириниң вәқәни террорлуқ дәп атиялмайдиғанлиқини билдүрүп кәлмәктә. Әмма хитай һөкүмитиниң чақириқларға қаримай, мустәқил тәкшүрүшкә йол қоймаслиқи, вәқәгә четишлиқ җинайәт гумандарлирини сотқа елип чиқмай туруп нәқ мәйданда бир тәрәп қилиш усули қоллиниши уйғурларни қаттиқ әндишигә селиватқан бир мәсилә. Шуңа дуня уйғур қурултийи һазир елип бериватқан намайишлиридиму мана бу сотсиз өлүм мәсилисини нөвәттики әң җиддий мәсилә қатарида оттуриға қоюшни нишан қилмақта.

Җәймис товн тәтқиқат мәркизиму юқирида тилға елинған мулаһизисидә хитай һөкүмитиниң адәттики наразилиқ һәрикәтлирини бәк қаттиқ қоллуқ билән бир тәрәп қилмисиму, әмма уйғурларниң наразилиқ һәрикәтлирини бөлгүнчилик һәрикитигә бағлап муамилә қилғанлиқтин, униңға қайтурған инкасиниң алаһидә сәзгүр вә алаһидә қаттиқлиқини билдүргән вә уйғур елидә йүз бәргән вәқәләрдин бундин кейин район вәзийәтниң техиму кәскинлишидиғанлиқини пәрәз қилған. Дилшат ришит әпәнди уйғур елидә йеңи йил кирә-кирмәйла йеңи бир нөвәтлик қаттиқ зәрбә бериш һәрикитиниң башланғанлиқини әскәртип, хитай һөкүмитиниң уйғурларға техиму қаттиқ қол сиясәт йүргүзидиғанлиқини вә уйғурларниңму буниңға қаршилиқиниң күчийидиғанлиқини билдүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.