Xitay yéqinqi weqelerge chétishliq Uyghurlargha qattiq jaza köridighanliqini ashkarilimaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2013.07.08
xitay-herbiy-maniwer-terror-qarshi.jpg Xitay qoralliq küchliri térrorluqqa qarshi turush manéwiri ötküzüwatqan körünüsh. 2013-Yili 2-iyul, qumul.
ImagineChina

Uyghur élide yüz bergen yéqinqi weqelerdin kéyin, 1-we 2-iyun künliri, xitay da'iriliri 11 gumandar Uyghur üstidin tutush buyruqi we yene “Térrorluq jinayi heriketlerni pash qilish uqturushi”, “Tighliq we xeterlik buyumlarni...Yighip bashqurush” uqturushi qatarliqlarni élan qilip, rayondiki qattiq basturush heriketlirini yenimu jiddiy dawam qilmaqta. Xelq'ara jem'iyet Uyghurlarning weziyitige köngül bölüwatqan hemde xitay hökümitini weqelerde tutqun qilin'ghan Uyghurlargha qanun we kishilik hoquq ehdinamilirige boysun'ghan halda adil mu'amile qilishqa chaqiriwatqan bir peytte, düshenbe küni Uyghur aptonom rayonluq qanun ilmiy jem'iyiti xitay axbaratliri arqiliq jem'iyetke ochuq xet élan qilip, “Shinjangning muqimliqini buzghan térrorchi zorawanlarni qanunni qoral qilip turup qilchimu rehim qilmastin qattiq jazalash kérek” dep jakarlidi. Bu hijrettiki Uyghur pa'aliyetchilirining gunahsiz tutulghan Uyghurlarning aqiwitige qarita endishisini shundaqla xitay hökümitining qanunsiz élip bériwatqan basturushlirigha qarita tenqidini kücheytmekte. Uyghur pa'aliyetchilirining bu heqtiki inkaslirini muxbirimiz gülchéhre anglitidu :

Uyghur aptonom rayoni siyasiy qanun tori qatarliq xitay hökümet axbaratliri hem teshwiqatlirida, düshenbe küni Uyghur aptonom rayoni qanun ilmiy jem'iyitining ochuq xéti élan qilindi, xetke “Zorawanliqqa qarshi turush pütün shinjang xelqining menpe'etining asasi” dep téma qoyulghan. Xitayning Uyghur aptonom rayonidiki qanun edliye xadimliri we adwokatlirining qanun ilmiy jem'iyitining ochuq xétide, Uyghur élide 23-aprél sériqbuya, 26-iyun lükchünde yüz bergen weqelirini ochuq-ashkara térrorluq, j zorawanliq weqeliri dep körsitilgen, hemde “Bizning üch xil küchler, térrorchi zorawanlar bilen bolghan kürishimiz döletning birlikini qoghdaydighan, bölgünchilikke qarshi bir jeng, bulargha zerbe bérishte qilchimu tewrenmey qanunni qoral qilip turup, qilchimu rehim qilmastin teltöküs zerbe bérishimiz, qattiq jazalishimiz kérek” déyilgen.

Xitay hökümiti ilgiri Uyghur élide Uyghurlarning élip barghan her qandaq bir naraziliq, qarshiliq heriketlirige üch xil küchler teripidin élip bérilghan térrorluq, zorawanliq weqesi dep xulase chiqirip kelginige oxshash, yéqindin buyan arqa-arqidin yüz bériwatqan hökümet we saqchixanilargha hujum qilish weqelirini térrorluq, hujumchilarni bolsa térrorchi dep körsitip kelmekte. Shundaqla meyli bayan we meyli herikitide bolsun, bu weqeler seweblik tutqun qilin'ghanlargha ilgirikidinmu jiddiy hemde qattiq jaza köridighanliqidek qattiq pozitsiyisini ashkarilap kelmekte.

Xitayning Uyghur élidiki bu qanun ilmiy jem'iyiti namidin élan qilghan bu ochuq xétidimu shu xil qattiq qolluq bilen zerbe bérish iradisini qayta eskertip “Térrorchilargha yumshaq qolluq qilghinimiz, xelqqe xiyanet qilghinimiz, térrorchilargha qet'iy rehim qilmasliq kérek, üch xil küchlerning térrorluq buzghunchiliq herikiti bilen muqimliq otturisidiki körüshimiz hayat-mamatliq küresh, dölet menpe'eti, partiyining siyasiy orni, xelqning menpe'itini tiklesh we qoghdash, shinjangning muqimliqi, junggo chüshi, shinjang chüshini emelge ashuridighan jiddiy siyasiy küresh, her qaysi qanun edliye kadir we xizmetchiliri idiyini birlikke keltürüp térrorluqqa milliy bölgünchilikke qet'iy tewrenmes irade bilen qarshi turushimiz, barliq paydilan'ghili bolidighan munberlerdin toluq paydilinip qaqshatquch zerbe bérishimiz kérek” dep tekitligen.

Hazirghiche xitay hökümitining sériqbuya weqesi, lükchün weqesi, xan'ériq weqesi, ürümchidiki weqelerge chétishliq gumandarlarni tutqun qilishi téxi toxtimidi, bu jeryanda qanchilik Uyghurning tutqun qilin'ghanliqimu melum emes, xitay hökümitining mezkur weqelerning heqiqiy jeryanlirini yushurghandin bashqa, ölgen hem tutqun qilin'ghanlar saninimu mexpiy tutup kéliwatqan bir peytte, bir yaqtin weqelerge qarita siyasiy höküm chiqirip bolghanliqi xelq'ara jem'iyetning Uyghurlarning weziyitige bolghan endishisini qozghighan idi,ötken hepte amérika dölet ishliri ministirliqi xitay hökümitini lükchün weqeside qolgha élin'ghanlargha adil mu'amile qilishni telep qildi, türkiyediki i xa xa insani yardem fondining re'isi bülent yildirim islam ellirini toplinip, xitayni Uyghurlargha qaratqan qirghinchiliqtin waz kéchishke mejburlaydighan heriket qollinishqa chaqirdi, amérika dölet mejlisi tom lentos kishilik hoquq komitéti Uyghurlargha zorawanliq qilishni derhal toxtitishqa chaqirip: xitay hökümiti barliq puqralarning kishilik hoquqigha kapaletlik qilishi kérek, dep körsetti. Türkiye tashqi ishlar ministiri ehmed dawut'oghli Uyghur élidiki weqeler türkiyeni endishige salghanliqini bildürüp, biz Uyghur élini türkiye-xitay munasiwetliridiki dostluq köwrüki dep qaraymiz, shunga rayonning xewpsizliki biz üchün alahide ehmiyetke ige, dep xitayni agahlandurdi, yawropa ittipaqining béyjingda turushluq elchisi bash elchi markus edérer, rayonda étnik jiddiylik keltürüp chiqiriwatqan mesililerni hel qilish zörür dep körsitip, weqening heqiqiy ehwalini toluq ashkarilashni telep qildi. Halbuki xitay da'iriliri bulargha “Qattiq basturush”ni tekitlesh arqiliq jawab qayturmaqta we Uyghurlargha qarita yürgüzüp kéliwatqan qattiq qol siyasitidin yanmaydighanliqini ashkarilimaqta.

“Puqralarning qanuniy insaniy heq hoquqlirini qanun arqiliq qoghdash üchün xizmet qilish mejburiyiti yüklen'gen qanun da'irilirining xitay hökümet da'iriliri bilen oxshash tonda ipade qildurushi, atalmish qanun da'iriliri we xizmetchilirining xelqning menpe'itini qoghdash üchün emes, belki peqet xitayning xelqning üstidiki zorawan siyasetlirini qanunlashturush we uni ijra qilish üchün xizmet qilidighanliqini qayta ispatlaydu” dep tonughan dunya Uyghur qurultiyining sabiq mu'awin re'isi memet toxti ependi, xitayning Uyghurlar üstidin chiqiriwatqan her qandaq yekün we sot netijisining qanunsiz bir siyasiy bohtan ikenlikini, emma dunya Uyghurlarning erkinlik üchün élip bériwatqan bu pidakarliq heriketlirini héchqachan térrorluq bilen baghlap baqmighanliqini, xitayning Uyghurlargha qaratqan bu qarilash we siyasiy hujumliri peqet xitayning Uyghurlargha qaratqan heqsiz siyasetlirini ashkarilap qoyuwatqanliqini körsetti.

Xitay hökümitining 5-iyul weqesidin kéyin Uyghurlarni qanunsiz tutqun qilish, iz-déreksiz yoqitish, ölüm we bashqa éghir jazalargha höküm qilishigha qarita, dunya Uyghur qurultiyi we xelq'ara jem'iyet izchil tenqid yaghdurup kelmekte. Ötken hepte d u q xitay da'irilirining 11 neper Uyghur yash üstidin tutush buyruqi chiqarghanliqigha inkas bildürüp, xitay hökümitini weqening esli mahiyitini yoshurush bilen eyiblidi we xelq'ara jama'etni bu 11 kishining aqiwitige diqqet qilishqa chaqirghan idi, xitayning dawamliq türde Uyghurlargha qarita qattiq basturushni tekitlep kéliwatqanliqi, dunya Uyghur qurultiyining mu'awin re'isi séyt tömtürük ependini buninggha qarita qayta jiddiy inkas qayturushqa mejbur qildi, séyt tömtürk ependi, eger Uyghur élide térrorluq herikiti bar déyilse, u, xitayning Uyghurlargha wehshiylerche élip bériwatqan qattiq basturush herikiti, eger térrorchi bar déyilse, u, xitay hökümiti we xitayning dölet térrorluqini ijra qilghuchiliri” dédi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.