Muhajirettiki Uyghur közetküchiler jang chünshyenning xotende sözligen sözlirige jiddiy inkas qayturdi

Muxbirimiz qutlan
2016.07.21
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
jang-chunshyen-xoten.jpg Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari jang chünshyen xotende ziyarette.
Photo: RFA

Uyghur aptonom rayonluq da'iriler “Muqimliq xizmitini himaye qilish” boyiche 14-iyuldin 17-iyulgha qeder xotende neq meydan yighini achqan.

“Shinjang géziti” ning ilgiri sürüshiche, Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari jang chünshyen mezkur yighinda intayin yuqiri témpida söz qilghan.

U yighinda jenubtiki üch wilayet, bir oblastning birinchi qol partkom sékrétarliri, mezkur rayonda siyasiy jehettin eng sezgür bolghan 8 nahiye we sheherning partiye-hökümet mes'ulliri shundaqla nahiyelik siyasiy qanun sékrétarlirigha körsetme bérip mundaq dégen: “Qattiq zerbe bérish bilen yuqiri bésimliq keypiyatni bashtin axir saqlash, térrorluq we zorawanliq heriketlirini bix halitide ujuqturush, teshebbuskarliq bilen hujum qozghash bilen qattiq mudapi'e sistémisi qurushni birleshtürüsh, térrorluqqa qarshi turup muqimliqni himaye qilish kürishini üzlüksiz chongqurlashturush kérek.”

Xotende chaqirilghan mezkur yighinda yene aqsu, qeshqer we xoten wilayetlirining xitaylardin qoyulghan birinchi qol partkom sékrétarliri “Ammini seperwer qilip, esebiylikni tügitidighanliqi” heqqide jang chünshyen'ge wede bergen.

Jang chünshyenning xotende sözligen sözliri muhajirettiki Uyghur közetküchiler bilen siyasiy analizchilarning küchlük inkasini qozghidi. Ular birdek, bu jang chünshyenning buningdin ikki yil ilgiri, yeni 2014-yili 13-séntebirde xotendiki mes'ul kadirlargha sözligen sözidiki “Öz yéghida öz göshini qorush”chaqiriqini eske salidu, dep hésablimaqta.

Türkiye hajitepe uniwérsitétining dotsénti, doktor erkin ekrem bu heqte inkas qayturup, jang chünshyenning bu sözliri 21-esirde, yeni bügün özini dunyada ikkinchi zor küch dep hésablawatqan xitayda Uyghur aptonom rayonining birinchi qol rehbiri bolghan bir kishining éghizidin chiqidighan söz emeslikini alahide tekitlidi.

Buningdin ikki yil ilgiri jang chünshyen xoten wilayetlik partkom bilen bir qisim nahiyelerning mes'ul rehberlirige “Muqimliq xizmiti” boyiche körsetme bergende mundaq dégen: “Xelq ammisi ‛térrorluq‚ qa qarshi turup muqimliqni saqlashtiki muhim küch. Nöwette xoten rayonida ‛térrorchilar‚ ni qorshap yoqitish opératsiyesi boyiche nurghunlighan tipik ülgiler otturigha chiqti. Uyghurlarda bir maqal-temsil bar, u bolsimu ‛öz yéghida özining göshini qorush‚. Biz muqimliq mesiliside merkezning yolyoruqlirini shinjangning emeliy ehwaligha birleshtürüshimiz kérek.”

Amérika Uyghur birleshmisining re'isi ilshat hesen ependi bu heqte pikir bayan qilip, jang chünshyenning “Öz yéghida öz göshini qorush” sözini ishlitishi xitayning Uyghurlarni idare qilishtiki kona taktikisining Uyghurchilashqan kelime bilen qip-yalingach otturigha qoyulushidur, dep körsetti.

Doktor erkin ekremning qarishiche, xitay tarixtin buyan öz düshmenlirige, bolupmu öz etrapidiki yat milletlerge taqabil turushta “Yatlarning qoli bilen yatlargha taqabil turush” taktikisini qollinip kelgen. Bügünki künde jang chünshyenning bu taktikini Uyghurche maqal-temsilge yögep qepestin chiqirishi xitayning kona taktikisini yéngi tarixiy shara'itta dawamliq qollinishqa urunuwatqanliqining ipadisi, dep körsetti.

Ilshat hesen ependi yene Uyghurlarning meyli qandaq qatlamgha mensup bolushidin qet'iynezer, jang chünshyenning xotende sözligen ikki qétimliq sözining yoshurun signalini hés qilishi we chüshinishi kéreklikini ilgiri sürdi.

Amérikidiki Uyghur ziyaliyliridin iqtisad penliri doktori, jorji washin'gton uniwérsitétining tekliplik oqutquchisi perhat bilginmu bu heqte pikir bayan qildi.

U, xitay özining nopus üstünlükidin paydilinip Uyghur éligha keng kölemde ahale köchürüsh we bu arqiliq Uyghurlarni éritip tügitish istratégiyesini küchep yolgha qoyghan bolsimu, emma xitayning bu pilani nöwette jiddiy xirisqa duch kelmekte. Xitaydiki nopus qurulmisidin élip éytqanda yene 10-15 yildin kéyin xitayning ahale köchürüsh istratégiyesi aqmaydu. Jang chünshyen buni yaxshi bilgenliki üchün Uyghurlardin paydilinip Uyghurlarni idare qilish taktikisini bazargha sélishqa mejbur bolghan, dégenlerni tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.