Хитайниң йеңи паспорт вә нопус сиясәтлиридә уйғурлар йәнила тәңсизликкә учримақта

Мухбиримиз гүлчеһрә
2013.11.04
kona-yengi-pasport.jpg Хитайниң кона паспорти(солда) вә йеңи паспорти. 2012-Йили 14-май, нәнтоң.
Imaginechina

5-Июл вәқәсидин кейин, хитай һөкүмитиниң уйғур елини идарә қилишқа алған қарарлириға асасән, үрүмчи қатарлиқ шәһәрләрдә башқа юртлардин кәлгән уйғурларниң олтурақлишиш, һаят кәчүрүш йоллири барғанчә тарлашқан иди, һәр қандақ уйғурниң шәхсий паспорт беҗиришиниңму һәссиләп қийинлаштурулғанлиқи мәлум. Хәвәрләргә қариғанда үрүмчи шәһәрлик җ х идариси йеқинда “пүтүн шәһәрдики нопуссизларниң нопусини йәниму илгириләп һәл қилиш хизмити тоғрисидики җиддий уқтуруш” ни чүшүрүп, 11-айниң 1-күнидин 12-айниң 31-күнигичә, үрүмчи шәһири 9 түрлүк нопуссизларниң нопус мәсилисини йәнә бир қетим бир туташ һәл қилмақчи болуватқанлиқини елан қилди. Даириләр йәнә буниң алдида үрүмчидин башқа, шинҗаңдики 14 вилайәт, област, шәһәрдә “бирла бекәт” тә паспорт беҗириш мулазимитини йолға қойидиғанлиқини елан қилди. Һалбуки игилигән мәлуматлиримиздин бу қулай сиясәтләрниң йәнила уйғурларға әмәс, бәлки хитай көчмәнләргә қаритилғанлиқи мәлум болди.

Үрүмчи хуңшән тори 29-өктәбирдики хәвиридә, “үрүмчи шәһәрлик җ х идариси мушу йили 11-айниң 1-күнидин 12-айниң 31-күнигичә, шәһәрдики 9 түрлүк нопуссизларниң нопус мәсилисини йәнә бир қетим бир туташ һәл қилмақчи болди” дәп көрситилди.

Үрүмчи шәһәрлик җ х идарисиниң нопус башқуруш тармақ әтритидики мунасивәтлик мәсулларниң сөзичә, бу 9 түрлүк нопуссизлар: йеңи туғулғанлар, беқивелинғанлар, тарқақлаштурулуп чүшүрүлгәнләр, нопуси үрүмчидә лекин узун мәзгил сиртта йүргән сәвәбләр билән нопуси өчүрүлгәнләр, оттура техником, алий мәктәпләрни пүттүргәнләр, һәрбий сәптин янғанлар, нопус көчүрүш испатиниң вақти өткәнләр, үрүмчилик болмиған нопуссизлар шундақла алаһидә әһвалдики нопуссизларни өз ичигә алидикән.

Буниңдин икки һәптә илгири сәһәр гезитиниң хәвиридә йәнә, аптоном районлуқ җ х назарити чегиридин кирип-чиқишни башқуруш идарисиниң башлиқи сүй пеңниң сөзини нәқил алған болуп, у мундақ дегән “һазир чәтәлгә саяһәткә чиқидиған амма барғансери көпийиватиду, шуңа, бирла бекәттә беҗирип болуш мулазимити йолға қойдуқ”.

“бирла бекәт” тә беҗириш мулазимитини йолға қойғанда, илтимас қилғучилар нопуси турушлуқ сақчихана қатарлиқ мунасивәтлик орунларға берип имза қоюп, тамға басқузуши һаҗәтсиз болуп, чеградин кирип-чиқишни башқуридиған сақчилар сандан арқилиқ селиштуруп тәкшүрсила болидикән. Нөвәттә, бу хил мулазимәт шәкли үрүмчидин башқа, 14 вилайәт, област, шәһәрдә йүргүзүлидикән. Үрүмчиниң санлиқ мәлумат миқдари көп болғачқа, келәр йилидин башлап бу хил мулазимәтни йолға қоюш мөлчәрлиниветипту. Әмма бу хил мулазимәт йолға қойған шәһәрләр ичигә уйғур елиниң җәнубидики үч вилайәт бир област вә или области киргүзүлгән.

Даириләрниң үрүмчидин тарқатқан учурлирида амминиң нопус кәспини беҗириш үчүн, һәр қайси сақчиханилар ара көп қетим қатрап аварә болидиған қулайсизлиққа қарита, җ х назарити “бирла бекәт”тә беҗириш хизмәт шәклини актип йолға қойғанлиқи тәшвиқ қилинди. Әмма уйғур елидики муназирә тор бәтлиридә нопус вә паспорт беҗириштә уйғурларниң йәнила охшаш қийинчилиқларға дуч келиватқанлиқи һәққидики инкаслар юқири салмақни игилимәктә.

Ундақта, уйғурлар бу қулайлаштуруш сиясәтлиридин йәнила мустәсна қалдиму ? буниңға үрүмчидики бир вакалитән паспорт беҗириш кәспи билән шуғуллиниватқан ширкәтниң исмини ашкарилашни халимиған бир хадими “бу йеңи сиясәтләр уйғурларға әмәс, бәлки ичкиридин келиватқан мушуларниң ) хитайларниң( яшаш, саяһәт қилиш ишлирини асанлаштуруш үчүн чиқирилған, уйғурларниң паспорт беҗириши техиму тәслишиватиду....” дәп җаваб бәрди.

Бу уйғур йәнә, уйғурларға паспорт беҗириш барғанчә тәслишиватқанлиқи үчүн, мулазимәт һәққиниңму юқирилаватқанлиқини, адәттә паспорт беҗириш һәққи 250 сом қилип бекитилгән болсиму, бәзи уйғурларниң шәхси паспорт беҗириш үчүн вакалитән паспорт беҗириватқан ширкәт яки шәхсләргә 20 миң сом һәтта 50, 60 миң сом төләпму паспортни қолиға алалмайватқанлиқини билдүрди.

Дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси дилшат ришит, хитайниң уйғурларға нопус вә паспорт һоқуқини йүргүзүштә хитайлардин пәрқлиқ муамилә қилишиниң өзила хитай һөкүмитиниң уйғурларни өзиниң пуқраси әмәс, дүшмини қатарида муамилә қиливатқанлиқини көрситиду, хитайниң паспорт беҗириштиму уйғурларға айрим сиясәт тутуши өзиниң асасий қануни, хәлқаралиқ қанунларғиму хилап бир қилмиш, уйғурларниң паспорт алалмаслиқидәк бир вәзийәт дуняниң башқа һечқандақ йеридә учримайдиған еғир бир кәмситиш дәп әйиблиди вә хитайни уйғурларға тутқан бу хил һәқсизлиқ вә тәңсизликләрниң ахири техиму зор қаршилиқларни мәйданға кәлтүридиғанлиқидин агаһландурди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.