2017-Йилида уйғурларниң бешиға кәлгән күлпәтләр (2)

Мухбиримиз меһрибан
2017.11.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
herbi-manewir-xoten-ayropilan.jpg Йолучилар айропилани билән тошулған хитай қораллиқ күчлири “террорлуқ” қа қарши маневир вә қәсәмядқа тәйярлиқ қилип, айропиландин чүшмәктә. 2017-Йили 27-феврал, хотән.
AFP

“йепиқ тәрбийәләш мәркизи” гә соланған вә кесиветилгән уйғурлар

2017-Йили хитайниң уйғурларға қаратқан бастуруш сиясити әң күчәйгән бир йил болди. Хәлқара таратқулар уйғур аптоном райониниң бир “сақчи дөлити” гә яки “үсти очуқ түрмә” гә айландурулғанлиқи һәққидә көплигән хәвәрләр елан қилди. Болупму чен чүәнгониң уйғур диярида елип бериватқан “диний әсәбийлик” вә “икки йүзлимичилик” кә зәрбә бериш долқунида түркүм-түркүм уйғурларниң аталмиш “тәрбийәләш мәркәзлири” гә айларчә солиниши яки ғәйрий-рәсмий усулда сотлинип қамаққа кесиветилиши хәлқара таратқулардики муһим сөз темисиға айланмақта.

1. Он миң кишилик қәсәмяд йиғини вә 5000 кишилик һәрбий маневир

2017-Йил 27-феврал күни үрүмчидики хәлқ мәйданида 10 миң кишилик қәсәмяд йиғини вә маневир өткүзүлүп, “террорлуқ вә әсәбийликкә зәрбә бериш долқуни” җакарланди. “хәлқ гезити”, “шинхуа агентлиқи” қатарлиқларниң хәвәрлиридин мәлум болушичә, қәсәмяд йиғинида секретар чен чүәнго “террорлуқ вә диний әсәбийликкә қаттиқ зәрбә” беридиғанлиқини җакарлиған. Шу күни үрүмчидики қәсәмяд йиғиниға қатнашқан сақчи, алаһидә сақчи вә һәрбий қисимлардин нәччә миң киши броневик, танка қатарлиқ еғир қораллар билән үрүмчи кочилирида йүрүш қилип, хәлққә һәйвә көрсәткән.

28-Феврал күни хотән, қәшқәр қатарлиқ җайлардиму нәччә миң аһалә қатнаштурулған қәсәмяд йиғинлири ечилған. 27-Феврал үрүмчидики қәсәмяд йиғиниға қатнашқан нәччә миң кишилик қораллиқ әскәр йәнә айропилан арқилиқ қәшқәр шәһиригә йөткәлгән. 28-Феврал күни қәшқәр хәлқи омумйүзлүк сәпәрвәр қилинип, кочиларға чиқип хитай сақчилири вә армийисини қарши елишқа орунлаштурулған.

2017-Йили 3-март күни 5000 кишилик азадлиқ армийә қисимлири қәшқәр, хотән, ақсу, қизилсу ташйолини қоғдаш маневири өткүзгән. Тәйвән мәркизи агентлиқиниң хәвәр қилишичә, 3-март күни 5000 кишилик қораллиқ қисим қәшқәр, хотән, ақсу, қизилсу ташйолини қоғдашқа селинған. Хәвәрдә қәшқәр қатарлиқ 4 райондики 300 дәк өт өчүрүш хадиминиң қоралландурулғанлиқи билдүрүлгән.

Мәлум болушичә, уйғур дияридики қәсәмяд йиғинлири вә һәрбий маневирлар вә өткүзүлүштин илгири хотән қарақашта 28-декабир наһийилик парткомға һуҗум қилиш вәқәси, 9-феврал йеңисар дохтурханида йүз бәргән палтилиқ һуҗуми, 14-феврал гумадики пичақлиқ һуҗуми, 27-феврал қағилиқниң лоқ йезисидики коча чарлаватқан сақчилар билән хуптән намизидин қайтқан җамаәтниң қанлиқ тоқунуши қатарлиқ вәқәләр йүз бәргән. Вәзийәт анализчилири бу вәқәләрниң уйғур диярида 2017-йили 3-айдин башлап кәң көләмдә елип берилған тутқун вә аммиви күрәш һәрикәтлириниң башлинишиға баһанә қилип көрситилгәнликини илгири сүрмәктә.

2. “террорлуққа даир йип учи билән тәминлигүчиләрни мукапатлаш” елани вә “икки йүзлимичиләрни паш қилиш” һәрикити

14-Феврал гума пичақлиқ һуҗум вәқәсидин кейин, хитай қораллиқ сақчи қисимлири вә җамаәт хәвпсизлик сақчилири үрүмчи, қәшқәр, хотән вә башқа җайларда террорлуққа қарши қәсәмяд мурасимлирини өткүзгән шуниңдәк хотәндә көп қетим йиғин муқимлиқни қоғдаш йиғинлири чақирилди.

23-Феврал күни хотәндә террорлуққа қарши күрәш” тә хизмәт көрсәткәнләрни мукапатлаш чариси елан қилинди. Хитай хәвәрлиридин мәлум болушичә, 23-феврал күни керийә наһийәлик хәлқ һөкүмитиниң торида рәсмий елан қилинған“мукапатлаш чариси” да “икки йүзлимичи кадирлар, икки йүзлимичи диний затлар яки ява ахунларниң гуманлиқ иш-һәрикәтлирини паш қилғучиларға 200 миңдин 500 миң сомғичә мукапат берилидиғанлиқи” әскәртилгән.

Мәлум болушичә, гумидики пичақлиқ һуҗумдин кейин хотән вилайәтлик партком вә мәмурий мәһкимә аммини “террорлуққа даир йип учи” билән тәминләшкә сәпәрвәр қилиш уқтуруши чиқарған. Арқидинла керийә, чира, лоп қатарлиқ хотәндики көп қисим наһийәләр арқа-арқидин һөкүмәт уқтуруши чиқирип, “террорлуққа даир йип учи” тәқдим қилғанларға миң йүәндин 500 миң йүәнгичә мукапат беридиғанлиқини елан қилған.

Хәвәрдә көрситилишичә, хотән вилайәтлик малийә идариси 100 милйон сом мәхсус мәбләғ аҗритип, “террорлуққа даир йип учи билән тәминлигүчиләрни мукапатлаш фонди” тәсис қилған.

6-Март күни хотән вилайитидә йәнә “икки йүзлимичи” кадирларни паш қилиш сәпәрвәрлик йиғини өткүзүлгән.

“хәлқ гезити” вә “хотән гезити” ниң 9-марттики хәвиридин мәлум болушичә, хотән вилайәтлик парткомниң муавин секретари вә хотән вилайитиниң валийси езиз муса 6‏-март күни хотәнниң лоп наһийисидә кадирларниң муқимлиқни қоғдаш қәсәмяд вә сәпәрвәрлик йиғинида сөз қилип, уйғур кадирларниң “үч хил күч” ләргә қарши мәйданиниң ениқ болуши керәкликини тәкитлигән.

Хитай хәвәрлиридин мәлум болушичә, даириләр 2017-йили 7-март күни хотәндә тәқдирләш вә җазалаш йиғини ечип, гума пичақлиқ һуҗумини бир тәрәп қилишта хизмәт көрсәткән 4 нәпәр сақчи хадимиға 200 миң сом билән 400 миң сом арисида мукапат бәргән. Охшаш бир күндики хитай хәвәрлиридә йәнә һуҗумчилар тәвә болған кәнткә мәсул икки уйғур кадир -нуримангүл ясин билән абликим турәккә хизмәттин тохтитиш җазаси берилгәнликини хәвәр қилинди.

Гумидики бир актип партийә әзасиниң радийомизға билдүрүшичә, хитай тәрәп нуримангүл ясин билән абликим турәкниң вәқәсиниң җәряни яки келип-чиқиши билән һечқандақ алақиси йоқ бирмунчә кишиләрни тутқун қилип сорақ қилинған.

2017-Йил 3-ай мәзгилидә хотән вә қәшқәр вилайәтлиридә бир түркүм кадирларниң “партийә билән мәйдани бирдәк болмаслиқ”, “вәзипигә сәл қараш”, “партийә интизамиға хилаплиқ қилиш” дегән җинайәтләр билән вәзиписидин елип ташланғанлиқи һәққидә хәвәр берилгән болсиму, әмма даириләр уларниң зор көп қисминиң кимликини ашкарилимиди.

3. Март ейида бейҗиңда ечилған “икки йиғин” мәзгилидә атушта 200 дин артуқ сабиқ мәһбус қайтидин соливелинған

Радийомизниң 27-март күни игилишичә, 2017-йили 3-айда бейҗиңда ечилған “икки йиғин” мәзгилидә атушта 200 дин артуқ сабиқ мәһбус қайтидин соливелинған.

Радийомиз игилигән әһваллардин соливелинған сабиқ мәһбусларниң атушниң азақ, арғу йезилиридики 3 кәнттин нисбәтән көп икән. Атушта соливелинған 200 дин артуқ сабиқ мәһбусниң көп қисми “икки йиғин” дин кейин қоюветилгән болсиму, әмма йәнә бир қисминиң давамлиқ түрдә тутуп турулғанлиқи мәлум болған иди.

4. 2017-Йилидики күрәш йиғинлирида уйғурлар 15 йил аввалқи қилмишлиридин һесаб беришкә мәҗбурланған

Радийомиз игилигән әһваллардин 2017-йили 3-айда қайтидин күчәйтилгән күрәш йиғинлирида йәрлик аһалиләрниң йеқинқи 10 йил ичидә өткүзгән аталмиш “җинайәт” иридин һесаб елинған. Һәрқайси җайларда елип берилған “мәсилә тапшуруш” йиғинлирида аһалиләр буниңдин 15 вә 20 йил аввалқи қилмиши сәвәбидин аталмиш “тәрбийәләш мәркәзлири” гә йолланған.

Мухбиримизниң 21-март йеңисардин игилигән телефон зияритидә мәлум кәнт секретари өз йезисидики күрәш йиғининиң әһвалини аңлатти. Униң билдүрүшичә, 3-айниң бешида йеңисардики аһалиләрниң нөвәттики қилмиши үстидинла әмәс, бәлки 15 йилниң алдида қойған сақили, оқуған диний китаблири вә қатнашқан тәблиғлири һәққидиму һесаб беришкә мәҗбур болған.

Гума наһийәсиниң пиялима йезисидики бир кәнт секретариму радийомизға охшаш әһвални билдүргән болуп, у билдүргән әһваллардин мәлум болушичә, гумидики аһалиләр йеқинқи 10 йиллиқ қилмиши һәққидә мәсилә тапшурғанда асаслиқи диний материялларни қол телефондин аңлиғини, 10 йил аввалқи қилмишидин һесаб бәргәндә, асаслиқи қетилған диний тәблиғлири һәққидә мәлумат бәргән.

Фейсбук қатарлиқ иҗтимаий таратқулардики хәвәрләрдиму бу хил мәлуматлар бар болуп, ғулҗа шәһириниң ташләпкә тәвәликидә олтурушлуқ 65 яшлиқ разийә ханим, бултур 7 нәврисини йәр асти диний мәктәпкә бәргәндин башқа, 20 йил илгири әдибә вә әзизә исимлик икки қизини диний мәктәпкә бәргәнлики үчүн бу йил 3-март күни 4 йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилинған.

Уйғур районида аһалиләрниң 15 йил бурунқи қилмишидин һесаб бериши, бәзи уйғур көзәткүчиләрниң нәзиридә хитайниң муқимлиқ җәһәттики әндишисиниң йүксилишидиндур; йәни хитай даирилири тәлтөкүс хатирҗәм болуш үчүн, пиланлиқ һалда зәрбә бериш даирисини кеңәйткән; йәнә бәзи көзәткүчиләрниң қаришичә, йәрлик әмәлдарлар адәм тутуш вә солашта вәзипә орунлашта қийналғанлиқи яки хизмәт көрситишкә интилгәнлики үчүн мәсилә издәш даирисини 15 йил аввалға қәдәр илгириләткән.

5. Диний затлар йиғивелинип, сиясий тәрбйә курслириға қатнаштурулди

Хитай хәвәрлиридин мәлум болушичә, 2017-йилидин башлап даириләр диний саһәдикиләрни контрол қилиштики тиғ учини амма арисида мәлум диний мәлумати вә абруй-инавити болған, әмма һөкүмәттин мааш еливатқан “диний затлар” тизимида исми болмиған кишиләргә қаратқан.

Мәлум болушичә, 13-март күни атуш шәһәрлик даириләр амма арисидики абруйлуқ диний затлардин 316 нәпәрни йиғивелип, уларни мәҗбури һалда “сиясий тәрбийә курси” ға қатнаштурған. Атуш шәһәрлик һөкүмәт торидин мәлум болушичә, атуш шәһәрлик даириләр атуштики мәлум диний мәлумати болған вә амма арисида муәййән чақириқ күчигә игә 316 нәпәр шәхсни топлап, 3 айдин 6 айғичә сиясий тәрбийә курси ачидиғанлиқини билдүргән. Хитай һөкүмитиниң тизимликидә болмиған диний затларни сиясий өгинишләргә қатнаштуруш һәрикити бу йил әтияз мәзгилидә уйғур дияриниң һәрқайси җайлирида елип берилғанлиқи һәққидә хитай таратқулирида хәвәрләр берилгән болсиму, әмма зади қанчилик диний затниң аталмиш тәрбийәләш мәркәзлиридә қайта тәрбийәләнгәнлики һәққидә конкрет санлиқ мәлуматлар ашкариланмиди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.