2014-Йили йүз бәргән уйғурларниң қаршилиқ һәрикәтлири (2)

Мухбиримиз меһрибан
2014.12.11
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
bugur-weqesi-partlash.jpg Бүгүр наһийисидә йүз бәргән партлаштин көрүнүш. 2014-Йили 22-сентәбир.
Social Media

2014-Йили уйғур елида хитай һөкүмитигә қарши наразилиқ һәрикәтлири әң көп йүз бәргән бир йил болди. Һазирғичә хитай даирилири мәтбуатларда ашкарилиған вәқәләрниң өзила 30 дин ашқан.

Һәр хил қаршилиқ вәқәлири сәвәбидин тутқун қилинип җазаға һөкүм қилинғанлар сани нәччә йүз, һәтта нәччә миңға йәткән. Вәзийәт анализчилириниң қаришичә, уйғурларниң қаршилиқ һәрикәтлириниң зор қисми җәнубий уйғур елида йүз бәргән. Анализчиларниң қаришичә, бу районларда йәрлик һөкүмәт даирилириниң уйғурларға қаратқан диний етиқад җәһәттики чәклимә вә бастурушни хитай һөкүмити бәлгилигән өлчәмдинму ашуруп орунлиши, уйғурларниң һәр җәһәттин зәрбә берилиш обйекти қилиниши қатарлиқ амиллар райондики наразилиқ вә қаршилиқ һәрикәтлиригә сәвәб болған.

2014-Йил 4-5 ай мәзгилидә уйғур елида йүз бәргән наразилиқ һәрикәтлири вә қаршилиқ һуҗум вәқәлиридин, оқуғучи абдулбаситниң қизил чирақта етиветилиши сәвәблик йүз бәргән “13-апрел кәлпин наразилиқ намайиши”, “30-апрел үрүмчи пойиз истансиси партлитиш вә пичақлиқ һуҗум вәқәси” вә “22-май үрүмчи әтигәнлик базар партлитиш һуҗуми” қатарлиқлар хәлқара мәтпуатларда муназириләргә сәвәб болған бирқәдәр зор вәқәләр һесаблиниду. Ундин башқа бу икки ай ичидә йәнә хитай һөкүмәт хәвәрлиридә вә әркин асия радиоси тәрипидин ашкариланған башқа қаршилиқ вәқәлириму нәччә онға йәткән. Булардин тәсири бирқәдәр чоң болғанлири төвәндикичә.

1. 12-Апрел 17 яшлиқ оқуғучи абдулбаситниң қизил чирақта етиветилиш вәқәси вә 13-апрел кәлпин намайиши

12-Апрел кечидә ақсуниң кәлпин наһийисидә мотсиклит мингән17 яшлиқ уйғур оқуғучи абдулбасит қизил чирақта тохтимиди дегән баһанидә сақчилар тәрипидин етиветилди.

Хитай һөкүмәт хәвәрлиридә абдулбаситниң өлүм сәвәбини, униң достлириниң сақчиларниң қоралиға есилғанлиқи сәвәбидин болди дәп изаһланди. Әмма вәқә һәққидә зияритимизни қобул қилған уйғурлар абдулбаситниң алаһидә сақчилар тәрипидин қәстән етиветилгәнликини билдүрди.

Радиомиз зияритини қобул қилған абдулбаситниң аниси абдулбасит йиқилған азгалдин сақчилар атқан 18 пай оқ мишики тепилғанлиқини билдүрди. 13-Апрел сәһәр саәт 5:00 әтрапида кәлпин сақчи идариси абдулбаситниң җәситини аилисигә елип кәлгән вә уни җамаәтни чақирмайла дәрһал дәпн қиливетишни буйруған. Нәтиҗидә бу иштин хәвәр тапқан абдулбаситниң уруқ-туғқан, қолум‏- қошнилири вә җамаәттин 400 киши мейитни көтүрүп намайиш қилған.Намайиш җәрянида сақчилар мейитни тартивелип, йошурун дәпн қиливәткән. Вәқәдин кейин абдулбаситниң уруқ-туғқанлири вә җамаәттин 70 тин артуқ кишини тутқун қилған.

Игилишимизчә, вәқәдин кейин кәлпин наһийисидә 17 нәпәр уйғур тутқунға йепиқ сот ечилип, уларға 6 айдин 7 йилғичә муддәтлик қамақ җазаси һөкүм қилинған. Әмма хитай мәтбуатлирида, тутқунларниң тәқдири һәққидә башқа хәвәр хәвәр берилмигән.

2. 14-Апрел хотән ласкуй йезисида икки кәнт кадирини пичақлап өлтүрүш вәқәси

14-Апрел күни хотәнниң ласкуй йеза арғол кәнтидә пәрәнҗилик бир аялни өйигичә қоғлап барған кәнт секретари мәттудахун вә икки ярдәмчи сақчи аялниң туғқанлири тәрипидин пичақ тиқип өлтүрүлгән. Вәқәдин кейин хотән даирилири 19 яшлиқ гумандар ярмәмәт абдуллани тутуш буйруқи чиқирип, 100 миң сомдин 200миң сомғичә мукапат беридиғанлиқини уқтурған. Әмма җинайәт гумандарлири тепилмиған.

3. 30-Апрел үрүмчи пойиз истансисидики пичақлиқ һуҗум вә партлитиш вәқәси

30-Апрел күни үрүмчи пойиз истансиси җәнубий вогзалида партлитиш вәқәси йүз бәргән. Тәңритағ ториниң бу һәқтики хәвиридә вәқәдә 3 киши өлүп, 79 киши яриланди дейилгән. Вәқәни бир қетимлиқ чоң террорлуқ һуҗуми дәп баян қилған хәвәрдә, һуҗумчиларниң вогзалдин чиқиватқан кишиләргә пичақ вә партлатқуч билән һуҗум қилғанлиқи йезилған.

8-Декабир дүшәнбә күни хитайниң үрүмчи оттура сот мәһкимиси 30-апрел үрүмчи пойиз истансиси пичақлиқ һуҗуми вә 22-май әтигәнлик базар партлитиш һуҗумида тутқун қилинған уйғурлар үстидин һөкүм елан қилип, 13 кишини өлүм җазасиға буйруған.

4. 20-Май кучар алиқаға намайиши

20-Май куча наһийисиниң алиқаға базирида йүз бәргән қалаймиқан адәм тутушқа қарши елип берилған намайишта 5 кишигә оқ тәккән, икки киши нәқ мәйданда өлгән.

Хитай тәрәптин базар башлиқи вә мәктәп мудири болуп җәмий 8 киши яриланған.

Нәқ мәйдандин игилишимизчә, даириләр 5-ай мәзгилидә куча наһийә базири вә униңға тәвә һәрқайси йезиларда йүзини япқан, узун яғлиқ салған яки сақал қойған кишиләрни тәкшүрүш һәрикити елип барған.

Даириләр тәрипидин тутқун қилинған аяллар базарлиқ һөкүмәт қорусиға солап қоюлған. Бу сәвәбтин 20-май сәһәрдә қамап қоюлған қиз-аялларниң аилә-тавабиатлири вә бир қисим ғәзәпләнгән амма базарлиқ һөкүмәт алдиға топлишип, қаршилиқ намайиши өткүзгән. Намайиш кейин тоқунушқа айланған. Һөкүмәт тәрәп намайишчиларға оқ чиқирип бесиқтурған. Илгири-кейин болуп 200 гә йеқин адәм тутқун қилинған.

5. 22-Май үрүмчи әтигәнлик базар партлитиш һуҗуми

22-Май үрүмчидә “шималий бағчә йоли әтигәнлик базар һуҗуми” йүз бәргән. Хитай тәрәп партлашта 31 адәм өлгәнликини, 90 дин артуқ адәм яриланғанлиқини хәвәр қилди. Мәлум болушичә, вәқә 5 киши тәрипидин елип берилған вә уларниң 4 и нәқ мәйданда һаятидин айрилған, қалған бир нәпири тирик тутулған. Даириләр нурәхмәт исимлик һуҗумчиниң борталада қолға елинғанлиқини билдүргән. Даириләр вәқәни“террорлуқ һуҗуми” дәп елан қилди. Хәлқара мәтбуатларда бу вәқә уйғурларниң хитай һөкүмитигә қарши һәрикити тарихидики әң зор көләмлик вә әң әҗәллик һуҗум дәп тәрипләнди.

Хитай ахбарат васитилириниң ашкарилишичә, хитай аманлиқ күчлири уйғур елида 25- май таң сәһәрдин башлап кәң көләмлик тутқун қилиш һәрикити елип барған. 200 Дин артуқ уйғурни террорлуқ, диний радикаллиққа четишлиқ, дәп қолға алған. Қолға елиш һәрикити ақсу, қәшқәр, хотән қатарлиқ вилайәтләрдә елип берилған. Даириләр кейин бу вәқә сәвәбидин тутқун қилинғанларни аталмиш 23 террорлуқ вә диний радикал гуруһиға мәнсуп кишиләр дәп хәвәр бәрди.

6. 28-Май қәшқәр пичақлиқ һуҗуми

28-Май қәшқәрдә икки уйғур хитай көчмәнлиригә пичақ билән һуҗум қилип икки нәпирини яриландурған, кейин өзлириму хитай сақчилири тәрипидин ейтиветилгән. Вәқә қәшқәр вилайәтлик өпкә кесәлликләр дохтурханисиниң алдида йәни пойиз истансиға маңидиған йолда йүз бәргән.

Сақчи хадимлириниң баян қилишичә, һуҗумчилар 18 яшлиқ балилар болуп, улар дохтурхана йенидики бир базарда сода қилидиған хитай көчмәнлиригә һуҗум қилған. Әтрапта вәзипә өтәватқан хитай сақчилар нәқ мәйданға келип, бу икки нәпәр һуҗумчиға оқ чиқарған. Һуҗумчилардин бири нәқ мәйданда, йәнә бири дохтурханида җан үзгән.

7. 29-Май тоқсу ичериқ йезиси қариташ вәқәси

29-Май тоқсу наһийисиниң ичериқ йезисида тоқунуш йүз берип, ши или исимлик хитай сақчиси өлтүрүлгән, төт сақчи яриланған. Тоқунушта имин төмүр, рахман төмүр исимлик ака-укилар хитай сақчилириға һуҗум қилиш җәрянида җан үзгән, ясин осман яриланған.

Радиомиз уйғур бөлүминиң игилишичә, хитай сақчилири тоқсу наһийисидә дориси еливелинип өстәңгә ташливетилгән икки тағар сәрәңгә яғичи байқиған. Хитай сақчилири бу йип учиға асасән 29-май гумандар имин төмүрниң өйигә бесип киргәндә, өйдикиләрдин имин төмүр, рахман төмүр вә ясин осман қатарлиқлар хитай сақчилириға һуҗум қилған. Хитай тәрәп һуҗумчиларға оқ чиқарған. Тоқунушта хитай тәрәптин ши или исимлик разведчик нәқ мәйданда өлгән, қалған 4 нәпири яриланған. Һуҗумчилардин имин төмүр вә рахман төмүр ака-укилар оқта өлгән, ясин осман яриланған.

8. 29-Май пәйзиват миша йезисида сақчи башлиқини өлтүрүп су амбириға ташливетиш вәқәси

Хитай мәтбуатлирида вәқә 9-июл күни хәвәр қилинди. Даириләр пәйзиватниң миша йезисида “29‏-май вәқәси” ни садир қилған 4 нәпәр гумандарниң тутулғанлиқини хәвәр қилди. Хәвәрдә вәқә садир қилғучиларниң бир “террорлуқ шайкиси” икәнлики вә вәқәдә бир сақчиниң өлгәнлики тилға елинған, әмма вәқәгә алақидар тәпсилатлар тилға елинмиған. Радиойимизниң игилишичә, вәқәдә өлгүчи қәшқәр вилайәтлик қатнаш баш сақчи әтритиниң башлиқи или хуңҗаң болуп, у “қаттиқ зәрбә бериш гурупписи” ға башлиқ болуп пәйзиватниң миша йезисиға әвәтилгән. Ашкарилинишичә, 4 нәпәр уйғур һуҗумчи или хуңҗаңни пичақ тиқип өлтүргәндин кейин җәситини мишаниң төвән тариша кәнтидики орпа су амбириға ташливәткән.

2014-Йили уйғур елида йүз бәргән бир қатар қаршилиқ вәқәлири хитай даирилири тәрипидин “террорлуқ һуҗуми” дәп бекитилди. Әмма чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлири, кишилик һоқуқ комитетлири вә ғәрб демократик дөләтлири бу хил қаршилиқ вәқәлириниң йүз беришигә хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан диний вә миллий бастуруш сиясити сәвәб болғанлиқини илгири сүргән. Мәсилән америка хәлқара диний әркинлик комитети 2014-йил 30-апрел елан қилған 2014‏-йиллиқ доклатта, дунядики 33 дөләтниң диний әркинлик вәзийити һәққидә тохталған. Доклатта 2013-2014-йиллири хитай һөкүмитиниң диний әркинликкә давамлиқ бузғунчилиқ қиливатқанлиқини тәкитләп, тибәт буддистлириниң вә уйғур мусулманлириниң нөвәттики әһвали өткән 10 йилдин буянқи әң яман һаләттә икәнлики вә бу сәвәбтин уйғур районида 2014-йил киргәндин буян қаршилиқ һәрикәтлириниң көпәйгәнлики тәкитләнгән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.