Ürümchide “Ya yüzüngni achisen, ya bolmisa qoghlinisen...” siyasiti qattiq yürgüzülmekte

Muxbirimiz gülchéhre
2013.08.22
ropash-mulazimet-yoq-romal.JPG Uyghur élining melum nahiyisige ésilghan ropashlargha mulazimet qilish cheklen'gen uqturushi.
RFA

Xitay da'irilirining Uyghur éli miqyasida héjabliq, yüzini yapqan muslimelerni étiqadidin yandurush, yüzini échishni meqset qilghan cheklesh heriketliri jem'iyetning her qatlamlirida, türlük yosunda dawam qilmaqta.

Yüzini yapqan qiz, ayallarning ammiwi pa'aliyet sorunlirigha kirishini cheklesh, memuriy ish béjirishini cheklesh hetta doxturxana, kutupxana, gaz ponkitliriningmu ular üchün mulazimet qilishini chekleshke oxshash qanunsiz uqturush we buyruqlar, qaratmiliq cheklimiler barghanche kücheymekte, yéqinda ashkarilan'ghan uchurlargha qarighanda, ürümchide hetta Uyghur ayalliri yüzini yapqanliqi üchünla ijare öylerdin qoghlanmaqta iken.

Uyghur biz tori ashkarilighan resimlik xewerdin melum bolushiche, ürümchi sheher tengritagh rayoni ittipaq yoli mehelle ish bashqurush komitéti tewelikidiki sheherlik far fur zawuti ahaliler rayonidiki 38-bina 303-nomurluq öyde olturushluq arzugül memet, ahaliler komitétining yüzini échiwétish buyruqigha boysunmighanliqi üchün, ürümchi sheherlik far fur zawuti ahaliler komitéti ijare öylerni bashqurush ponkiti uning ijarige élip olturghan öyini péchetligen we uni 3 kün ichide öyni bikarlashqa mejburlighan.

Ürümchi far fur zawuti ahaliler komitéti ijare öylerni bashqurush ponkitigha téléfon qilip, musulman ayallargha öy ijare bermeslik heqqide qanuniy höjjet yaki uqturush bar-yoqluqini soriduq:

-Far fur zawuti ahaliler rayoni ijare öy bashqurush ponkitimu?
-He, bu mehelle ijare öylerni bashqurush ishxanisi.
-Siler,mehellide arzugül memet isimlik bir Uyghur ayal yüzini yapqanliqi üchün ijare öyini péchetlidinglarmu?
-He shundaq, néme boldi?
-Silerning mehellide yaki rayonda musulman ayallargha öy ijarige bérilmeydu deydighan birer belgilime barmu?
-Bundaq bir belgilime yaki qanun yoqluqi ‏-yoq, emma bizning tengritagh rayonida oxshash mushundaq bashquruluwatidu, yüzini yapmisun dégen gep, ular yüzini pütünley yépiwalsa, biz öy tekshürüp kirgende uning chirayini körmisek, kimlik höjjetliridiki resim bilen sélishturup tekshürelmisek, xizmitimizni qandaq élip barimiz? qandaq bashqurimiz? kimning kirip chiqiwatqanliqini qandaq perq etkili bolidu, awazgha qarapla tonughili bolmaydu-de? bumu ammining bixeterliki üchün.
-Undaqta, ular yüzini échishni xalimisa qandaq qilisiler?
-Yaq,yüzini échishi kérek, bolmisa bundaq belgilime yürgüzülmeydighan bashqa jaygha ket deymiz.
-Siler künde öyge kirip ahalilerni tekshüremsiler?
-Her küni shundaq tekshüridighan gep, bolmisa biz bu yerde néme qilimiz.
-Öy tekshürüshke ayal xizmetchilerni ewetsenglarla mesile hel bolmidimu.
-Dégining toghra, bu yerde ayal yaki er xizmetchi dep ayrimaymiz, her birimizning tekshürüsh höddige bérilgen rayoni bolidu, shu da'iride tekshürüsh wezipisi bolidu. Qandaq hel qilip bolghili bolsun. Her yerning özige chushluq bashqurush nizami bolidu. Bilimen, bu Uyghurlarning örp-aditi, lékin ular pütün yüzini yépiwalmasliqi kérekte, yap yash turup undaq qilmay yüzini chirayliq échiwetse bolmidimu.
-Choqum yüzini échiwétish kérekmu.
-Elwette, choqum échiwétish kérek, öyde artiwalsa meyli, téshigha chiqqanda échiwétishi kérekte. Bu yerdiki bashqurush tüzümimiz shu, yüzüngni ach, échiwétishke unimisang yurtunggha qayt.
-Musulman ayallarning yüzini yad ademlerdin yoshurup yapidighanliqini bilmemsiz?
-Bu Uyghurlarning étiqadi emes, örp-aditi bu. Men bilidighan nurghun axunum meschit imamlirining ayallirimu artmaydighu, mesilen, tungganlarmu musulman, ular héyt bayramlirida anche-munche yaghliq artip qoyidu, yüzini oriwalmaydighu?
-Bu xil bashqurush tedbiri qachandin bashlap yürgüzülüwatidu?
-Iyuldin kéyinki mushu ikki yildin buyan, shundaqqu.
-Undaqta yawro asiya yermenkisi seweblik bashqurushni téximu kücheyttinglarmu?
-He shundaq, uningdin kéyinmu kücheytip élip barimiz, bizning bu yer ching bashqurulmisa bolmaydighan jay, yuqiridin uqturush shu, rayonda yüz yapidighanlar bolsa bolmaydu, bolsa choqum bashqurup tügitisen.
-Shunga héchnémini hésabqa almay wezipini qilche rehim qilmay yürgüzidikensilerde?
-Biz bu xizmette ademgerchilik, insanperwerlik qilsaq, biznimu bashquridighan teshkil bar, ular bizge insanperwerlik qilmaydu, bu wezipini orundalmisang orundaydighanlarni ornunggha élip kélimiz deydu, her yili shunche köp yash mektep püttürüp ish kütüp tursa, bu xizmetni yaxshi ishlimisek ishleydighanlar jiq. Bu tüzümni men chiqarmighan, men peqet xizmet wezipemni orunlisam boldi, bashqa pikir bolsa tüzümni békitken sheher bashliqigha, yuqiri orunlargha inkas qilinglar.

Yüzini yapqan ayallargha qoyulghan bu cheklimiler ürümchi miqyasida oxshash yürgüzülüwatamdu? yüzi yépiq ayallargha qarita yene qandaq cheklesh tedbirliri yolgha qoyulmaqta? bu heqte melumat élish üchün tengritagh rayonidiki yene bir mehelle ish bashqurush komitétigha téléfon qilduq, ismini ashkarilashni xalimighan bir dölet memuri, yüzini yapqan Uyghurlargha qaratqan cheklimilerning peqet öy ijare bermeslik bilenla cheklenmeydighanliqini, her qaysi idare, organlarda yüzini yapqanlarning ishini béjirip bermeslik heqqidimu buyruq barliqini étirap qildi. Ü, bu xil siyasetke özimu narazi bolsimu, emma uni ijra qilishqa mejbur bolidighanliqini bildürdi.

Xitay hökümitining asasiy qanuni, jinayi ishlar qanuni, aptonomiye qanunlirida we yaki bashqa her qandaq qanun-nizamlirida, ayallarning özining örp-aditi, étiqadi boyiche kiyinishige yol qoymasliq we yaki qandaqliki bir xil kiyinish usulining bir qanun'gha xilap qilmish ikenliki heqqide héchqandaq bir maddini tapalmaymiz, bu nuqtidin éytqanda, xitay hökümiti yüzini yapqan ayallargha qarita yolgha qoyuwatqan bu xil cheklimilerning özi qanun'gha xilap qilmish. Uyghur ziyaliyliri héjablan'ghanliqi, yüzini yapqanliqi üchün, da'irilerning parakendichilikige, heq-hoquqliri depsendichilikke uchrighan Uyghurlarning qanun arqiliq hoquqlirini qoghdashqa jür'et qilishqa chaqiriwatqan bolsimu, emma Uyghurlar xitayning muqimliqni bahane qilip Uyghurlargha qarita perqliq yürgüzüwatqan qanunsiz cheklesh basturush tedbirlirining qattiq qolluq bilen ijra qiliniwatqanliqi, bu siyaset aldida qanunningmu küchke ige emeslikini, xelq naraziliqini toghra yolda ipadileshke mumkin bolmighanliqi üchün her xil radikal usullarda naraziliqini ipade qilishqa mejbur qéliwatqanliqini inkas qilmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.