Уйғур елидики йәслиләрдә уйғур тили, мәдәнийитини ипадиләйдиған һәрқандақ нәрсә чәкләнгән

Мухбиримиз әркин
2017-09-27
Share
qosh-til-yesli-dolet-bayriqi-oginish.jpg Уйғур районидики мәлум бир "қош тиллиқ" йәслидә хитай дөләт байриқи билән хитай дөләт гербини хитайчә тоғра тәләппуз қилишқа зорланған 3-4 яшлиқ уйғур бала.
Social Media

Хотән вилайити бәлгилимә чиқирип, вилайәт тәвәсидики барлиқ йәслиләрдә оқутқучиларниң уйғур тилида сөзлиши, динға етиқад қилишини чәклигән. Бу, хотән вилайәтлик маарип тармақлириниң бу йил 7‏-айда хотән вилайитидики оттура-башланғуч мәктәпләрдә уйғур тилини чәкләп, бирдәк хитай тилини ишлитиш тоғрисидики 5 маддилиқ бәлгилимисидин кейин чиқарған йәнә бир қаттиқ бәлгилимидур.

Хотән маарип тармақлириниң йәслиләргә чиқарған "йәсли оқутқучилириниң 8 маддилиқ интизами" намлиқ бәлгилимисидә оқутқучиларниң динға етиқад қилиши, уйғур тилида сөзлиши, оқутқучиларниң диний кийим-кечәкләрни кийиши, яғлиқ артиши, әр оқутқучиларниң сақал қоюши чәклинип, уларниң бирдәк "дөләт тили" да сөзлиши тәләп қилинған. 

Хотән вилайитиниң мәлум наһийисидики бир бир хитай йәсли оқутқучиси чаршәнбә күни мухбиримизниң зияритини қобул қилип, йәслиләрдики ясақ диний етиқад вә уйғур тили билән чәклинип қалмайдиғанлиқини билдүрди. Униң ашкарилишичә, йәслиләрдә уйғур мәдәнийити, тарихий, уйғур классик шәхсләр, уйғур миллий һаяти яки уйғур өрп-адәтлирини ипадиләйдиған рәсим, һөсни хәт вә сәнәт әсәрлириниң, там гезити вә шуниңға охшаш һәрқандақ көрүнүш чәклинидикән. 

У мундақ дәйду: "диний мәсилидә бизниң йәслимиз 3 балиға бир оқутқучи мәсул. Биз даим балиларниң аилисигә берип туримиз. Һазирға қәдәр аилиләргә берип бирәр диний хаһишни учратмидуқ. Әгәр учратсақ бир тәрәп қилимиз. Мәсилән, улар ата-анилар балилирини йәр асти диний мәктәпкә әвәтиватамду яки диний етиқад тәрбийиси бериватамду, дегәнләргә диққәт қилимиз. Бу әһвалларни байқисақ дәрһал юқириға мәлум қилимиз. Бизниң йәслидә 3 балиға бир оқутқучи мәсул, улар даим аилиләргә берип, балиниң аилисиниң хизмәт вә турмуш әһвалини игиләп туриду. Бизниң йәслидә уйғур оқутқучилар бар." 

Бу хитай йәсли муәллиминиң билдүрүшичә, улар йәслидики уйғур оқутқучиларниң диний етиқад әһвалини қаттиқ тәкшүрүп туридикән. У, мәзкур йәслидә һечқандақ оқутқучиниң динға етиқад қилишиға вә уйғур тилида сөзлишигә йол қоюлмайдиғанлиқини дәлиллиди. 

У мундақ дәйду: "әгәр оқутқучилар яғлиқ артип қалса, дәрһал бир тәрәп қилиниду. Уларниң яғлиқ артишиға қәтий йол қоюлмайду. Йәнә оқутқучиларниң динға етиқад қилишиға бирдәк йол қоймайду. Тил мәсилисигә кәлсәк һазир бирдәк дөләт тилида сөзләш йолға қоюлуватиду. Мәсилән, һазир оқутқучилар билән оқутқучилар өз ара сөзләшсә, дөләт тилини ишлитиши керәк. Уларниң уйғурчини ишлитишигә йол қоюлмайду. Мәсилән, бирәри йәслигә кәлсә яки оқутқучилар билән оқутқучилар өз ара алақә қилса дөләт тилида сөзләш керәкликини билиду. Әгәр уйғур тилида сөзләп қалса улар бир тәрәп қилиниду. Бизниң йәслидә бир мушундақ әһвал байқилип бир тәрәп қилинди. Шуниңдин бери оқутқучилар бу әһвални қайта садир қилип бақмиди. Әгәр сиз дөләт тилини билип туруп униңда сөзлимәй уйғур тилида сөзлишишиңиз, байқилип қалса бир тәрәп қилиниду. Бир тәрәп қилиш усулимиз биринчи қетим көрүлсә җәриманә қоюлиду. Йәнә давамлиқ садир қилса хизмәттин һәйдилиду." 

Бу оқутқучи йәнә, чәклиминиң тил вә диний етиқад билән чәклинип қалмайдиғанлиқини билдүрүп, уларниң йәслисидә йәнә уйғурларниң тарихий, классик әдибләр, һөсни хәт, уйғурларниң мәдәнийити турмуш вә өрп-адәтлиригә алақидар һәрқандақ рәсим, там гезити, тәшвиқат буюми вә шуниңға охшаш нәрсиләрниң чәклинидиғанлиқини билдүрди. 

У: "буниңға йол қоюлмайду, қәтий йол қоюлмайду. Йәслимиздә уйғур тилидики уйғур мәдәнийитини әкс әттүридиған йәсли мәдәнийәт һаятиға алақидар һәрқандақ нәрсиләргә рухсәт қилинмайду. Башқа бәзи мәктәпләрдә бу хил хаһишларға йол қоямду-қоймамду, уни билмәймән. Лекин бизниң йәслидә буниңға йол қоюлмайду." 

Хитай һөкүмитиниң уйғур ана тил маарипини бикар қилип, униң орниға "дөләт тили" дегән намда омумйүзлүк хитай тили маарипини дәсситиши уйғурларниңла әмәс, бәзи хитай зиялийлириниң тәнқидигә учриған. Америкада олтурушлуқ хитай тарихчи вә тилшунас җу шөйүән әпәнди, хитайниң бу сиясити мәдәнийәтниң көп қутуплуқ вә көп хиллиқини рәт қилиш, дәп тәнқид қилди. 

У мундақ дәйду: "бир милләтниң тилини қоғдап қелиш бу инсанийәтниң байлиқидур. Охшаш тилдики инсанларниң охшаш идеологийә, мәдәнийәт хаслиқи болиду. Бизниң көпрәк хаслиқни сақлап қелишимиз көпрәк китабни сақлап қелишимизға охшайду. Бу дуняни техиму көп хиллаштуриду. Дуня тақ бир дуня болуп қалмайду. Уйғурларниң тили һиндианларниң тилини сақлап қелишқа охшимайду. Уйғур нопуси 12 милйон, биз уларниң қандашлиқи мәсилисини демәйла қояйли. Уларниң қоллиниватқан бир хил ортақ тил. Бу ортақ тилни йоқитиш наһайити мүшкүл. Уйғур тили бизниң җуңхуа миллити вә мәдәнийити үчүн бир хил көп қутуплуқ вә көп хиллиқниң ипадиси. Биз бу тилни йоқатсақ әмәлийәттә биз көп хиллиқни вә көп қутуплуқни йоқатқан болимиз. Бу хитай мәдәнийитини тақлаштуриду. Бу бизниң хитай мәдәнийити вә тарихини чүшинишимизгә пайдисиз. Биз көп хиллиқни тәшәббус қилишимиз, башқиларниң идийәсиниң хаслиқиға йол қоюшимиз керәк. Бу бир хил байлиқниң ипадиси, дунядики бир байлиқни йоқитиш биз үчүн пайдилиқ әмәс." 

Лекин, җу шөйүәнниң көрситишичә, хитай һөкүмити уйғур тилиниң орниға хитай тилини дәсситишкә зор мәбләғ вә күч чиқарған болсиму, бирақ униң бу пилани әмәлгә ашмайдикән. 

У мундақ дәйду: "аз санлиқ милләтләрниң әркинликини тартивалидиған, уларниң мәдәнийитиниң асаси болған тилини тартивалидиған бундақ тәдбир наһайити начар әһвал. Бу җәмийәтни тақ җәмийәткә айландуруп, көп хиллиқтин йирақлаштуриду. Бу дуняниң һазирқи еқимиға хилап. Җяң җйеши тәйвәнгә барғанда тәйвәнликләр өзиниң йәрлик тили миннән тилида сөзлишәтти. У буни чәклиди. Мәктәп, телевизорда миннән тили ишлитишни мәни қилди. Әмма ахирида униң бу һәрикити әмәлгә ашмиди. У миннән тилини йоқиталмиди. Тәйвәнликләр һазир йәнә миннән яки кеҗя тилида сөзлишиду. Чүнки, җяң җйеши тәйвәнликләрниң аилидә миннән тилида сөзлишишни тосалмайтти. Шуңа, бу хил тәдбир чоқум мәғлуп болиду. Униң үстигә тәйвән билән шинҗаң охшимайду. Тәйвәнликләр миннән тилида сөзләшкән билән хитай йезиқини қоллинатти. Бу әһвалда әҗәба, 12 милйон уйғурниң тилини йоқиталамду? бу қәтий мумкин әмәс." 

Уйғур аптоном райони бу йил хитайниң мәмликәт миқясиға уқтуруш чиқирип, уйғур райониниң йәсли, башланғуч вә толуқсиз оттура мәктәплиригә 20 миңға йеқин адәм қобул қилған. Буниң ичидә хотән вилайитиниң һәр қайси наһийәлиридики йәсли, башланғуч, оттура мәктәпләргә юқири тәминат билән 3000 оқутқучи қобул қилинған иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт