"Halal" belgilirining cheklinishi hemde "Halal" liqning siyasiylishishi (2)

Muxbirimiz eziz
2017-08-25
Share
halal-belgisini-yoqutush.jpg Yimek-ichmekte halal yaki haram dimeslik heqqidiki maqala.
RFA/Eziz

Yéqinda Uyghurlar diyaridiki "Esebiylikke qarshi turush" kürishining bir muhim nuqtisi Uyghurlarning en'eniwi turmushida izchil dawam qilip kelgen "Halal" liq chüshenchisini suslashturush we yoqitish boluwatqanliqi melum. Buning bir tipik ipadisi xitay da'irilirining ichkiri ölkilerde tosqunsiz mewjut boluwatqan "Halal" yémeklik belgilirini Uyghurlar diyarida men'i qilishi bolmaqta. Ziyaliylar we diniy zatlar bu heqte pikir qilip, buning xitay hökümiti ijra qiliwatqan Uyghurlarni assimilyatsiye qilish tedbirining bir muhim terkibi qismi ikenlikini tekitlidi.

Xitay da'irilirining Uyghurlar diyarida "Halalliqning ölchimi" mesilisini chöridigen halda yolgha qoyuwatqan tedbirliri yillardin buyan dawam qilip kelmekte. Yéqinda bu heqtiki alaqidar belgilimilerning yolgha qoyulushigha egiship, bir qisim xitay ziyaliyliri bu heqte qelem tewritip "Uyghurlardiki esebiylik idiyilirini tügitishni yémek-ichmektin bashlash" heqqide chuqan sélishqa bashlidi. "Yimu" texellusidiki bireylenning "Wéybo" mikro blogida tarqitilghan mushu témidiki maqalisini hazir minglighan xitay oqurmenliri hembehirlewatqan bolup "Halal yémeklik" mesilisining esebiylik we térrorluqqa otquyruqluq qiliwatqanliqi alahide tekitlen'gen.

Mezkur maqalide körsitilishiche, Uyghur ammisining xitay ashpezler etken tamaqni yémesliki, Uyghurlarning xitay réstoranlirida tamaq yéyishni ret qilishi birdek bu yémekliklerning "Halal" emesliki yaki ashpezlerning musulman emeslikidin bolup, aptor buni "Xitay millitini pes körgenlik, milletler arisigha tepriqchiliq térighanliq" dep xulasileydu. Shuningdek esebiylikke qarshi turush heqqidiki geplerni aghzaki sözlep qoyushning özi kupaye qilmaydighanliqini, buni jezmen yémek-ichmektin bashlashning muhimliqini tekitleydu.

Amérika Uyghur birleshmisining re'isi élshat hesen bu heqte pikir qilip, xitay buni Uyghurlarning diniy étiqadigha hujum qilishning bir wasitisi qiliwalghan, dep qaraydighanliqini bildürdi.

Élshat hesenning pikriche, hazir Uyghur jem'iyitide xizmet we emgek teqsimatidiki tengsizlik tüpeylidin "Halal" uqumi bilen baghlan'ghan azghine kesipler, jümlidin yémek-ichmek kespi Uyghurlarning pul tépishtiki eng asasliq wasitisi bolup turmaqta iken. Emdilikte yémek-ichmek saheside "Halal" liqning yoqilishi bolsa yene bir jehette Uyghurlarni bir chong iqtisadiy menbedin üzüp tashlashqa élip baridiken.

Uyghurlardiki "Halal" liq chüshenchisining Uyghur jem'iyiti üchün bekmu muhimliqini tekitligen türkiyediki diniy ölimalardin hebibulla küseni xitay da'irilirining "Halal" liq chüshenchisini esebiylik we térrorluqqa baghliwélishini pütünley bimenilik, dep qaraydighanliqini bildürdi.

Élshat hesen amérikidiki xizmetdashlirining özining "Halal" tamaq yéyishige bolghan mu'amilisini misal keltürüsh arqiliq xitay da'iriliri ijra qiliwatqan "Halal" liqni yoqitish heriketlirining emeliyette bashqilarning xususiy tallishigha qopalliq bilen arilishish bolidighanliqini, bashqilarning tallishigha hörmetsizlik qilishtek bu xil qilmishning ijtima'iy muqimliqni yaxshilash rolini oyniyalmaydighanliqini tekitlidi.

Hebibulla küsenining pikriche, xitay da'irilirining Uyghur jem'iyitide "Halal" liq chüshenchisini ajizlashturush pa'aliyitige bunche zor küch serp qilishidiki asasiy muddi'a Uyghurlarning milliy kimlikining mewjut bolushida islam dinining bekmu muhim orun igiligenliki iken. Shuning üchün xitay hökümiti mushu usulda Uyghurlarni özlirige oxshash haletke aylandurushqa urunmaqta iken.

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining aliy tetqiqatchisi tina mafford Uyghurlar diyaridiki diniy étiqad depsendichiliki hemde uning aqiwiti heqqide izdiniwatqan mutexessislerning biri. U nöwette Uyghurlar jem'iyitide "Halal" belgisining cheklinishi heqqidiki uqturushtin bekmu heyran qalghanliqini éytqach , buning peqet siyasiy basturushtiki bir bahane ikenlikini tekitlidi. U bu heqte mundaq dédi: "Xuddi sizning xewiringiz bolghinidek, bu, xitay hökümitining Uyghurlarning diniy étiqad heqlirini cheklesh we diniy pa'aliyetlirini men'i qilish qilmishlirini yolluq qilip körsitishte térrorluq we esebiylik bahanilirini yene bir qétim epchillik bilen qollan'ghanliqi heqqidiki bir misal xalas. Men shuni deymenki, yémekliklerning üstige bésilghan yaki shu yémeklikler sétilidighan jaylargha ésilghan halalliq heqqidiki bu belgilerni esebiylik yaki térrorluq pa'aliyetlirige baghlash emeliyette uchigha chiqqan bimenilik. Chünki, dunyadiki herqandaq bir insan bu belgilerning némige wekillik qilidighanliqini, shuningdek uning menisini bilidu. Shuning bilen birge, uning héchqandaq selbiy menisi yoqluqimu hemmige melum bir pakit. Emdi xitay hökümitining buni térrorluq we esebiylikke baghliwélishini bolsa bimenilik déyishtin bashqa yene, shinjangdiki Uyghur musulmanlirining eng eqelliy yosunda normal mewjut bolushini cheklesh hemde ularni basturush qorali qiliwélishtin bashqa nerse emes, déyishke mejburmiz."

Xitay hökümiti Uyghurlar diyarida ijra qiliwatqan bu xildiki cheklesh tedbirlirining tarixta tunji qétimliq ish emeslikini tekitligen hebibulla küseni xitay hökümiti axirqi hésabta buningda közlen'gen nishan'gha yételmeydu, dep qaraydighanliqini bildürdi.

Melum bolushiche, hazir "Halal" belgilirining cheklinish mesilisi Uyghurlar diyaridiki chong sheherlerde bashlan'ghan bolup, uning yéqin kelgüside pütkül rayon tewesige kéngiyishi mölcherlenmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.