Xitayning Uyghur diyarida intérnét sahesini "Jeng meydan"gha aylandurushi tenqid qozghidi

Muxbirimiz gülchéhre
2016-01-19
Share
xitay-internet-305 Xitayning "Tor bixeterlikini qoghdash" toghrisidiki simwol xaraktirdiki süriti
Photo: RFA

Uyghur aptonom rayonidiki alaqe tori uchurliri ishxanisi mudiri lo fuyung yéqinda xitay uchur torida élan qilghan doklatida "Intérnét tori idé'ologiye sahesidiki asasliq jeng meydani" dep körsetken.

Uning bildürüshiche, Uyghur aptonom rayonidiki tor bixeterliki we uchurlashturush xizmitining asasliq nishani muqimliqini qoghdashtin ibaret bolup, da'iriler intérnét uchur saheside mexsus zerbe bérish herikitini dawam qilmaqta. Xitayning tor bixeterliki namida yolgha qoyuwatqan tedbirliri Uyghurlarning naraziliqi we xelq'arada her sahening küchlük tenqidige uchrap kelmekte. Xelq'ara kechürüm teshkilatining asiya ishliri mudiri t. Kumar ependi xelq'ara intérnét téxnika shirketlirini xitayning intérnéttin paydilinip Uyghurlarni basturush herikitini téxnika jehettin qollimasliqqa, her qaysi hökümetlerni xitayning intérnét erkinlikini yenimu sistémiliq basturushlirigha diplomatiye jehettin qarshi tedbir qollinishqa chaqirdi.

Xitay hökümiti tesis qilghan Uyghur aptonom rayonluq alaqe tori uchurliri ishxanisidin ibaret bu organ, xitay kommunistik partiye komitétining bashqurushidiki orun bolup, mezkur organ mudiri lo fuyungning bayaniche, bu orun "Bölgünchilik, térrorluq we singip kirishke qarshi turushtiki aldinqi sep". Uning tor saqchiliri tor betler we ijtima'iy taratqularni 24 sa'et közitip, atalmish "Qanunsiz we ziyanliq" uchurlarni tazilashqa, jem'iyet muqimliqigha tehdit élip kélidighan herqandaq tor betlirini qamal qilishqa mes'ul.

Shinxu'a torining 7-yanwar xewiride, Uyghur aptonom rayonluq alaqe tori uchurliri ishxanisining mudiri lo fuyungning Uyghur élini "Bölgünchilik, térrorluq we singip kirishke qarshi turushtiki aldinqi sep" dep tekitligenliki neqil élindi. Uning "Junggo uchur tori"gha bergen doklatida körsitishiche, rayon tewelikide 2014-yilining axirghiche 15 mingdin artuq tor betler en'ge élin'ghan bolup, tor abontliri sani 11 milyon 390 minggha yetken. Buning ichide az sanliq millet tili qollinidighanlar yérim milyonni igileydighan bolup, Uyghur éli torning qaplash nisbiti jehette xitay boyiche 9 orunda turidiken.

Lo yene da'irilerning 1500 din artuq tor betlerge aptomatik melum qilish supisi tesis qilghanliqini, 14 wilayet we sheherliride hazirghiche 1800 kishilik torni teqib qilish mexsus qoshuni teshkillen'genlikini, 2014-yili -6 aydin bashlap mexsus térrorluqqa, diniy ashqunluqqa a'it körünüsh we uchurlarni tosush herikiti élip barghanliqini ashkarilighan.

Uning ilgiri sürüshiche, ötken bir yildiki mexsus zerbe bérish herikiti jeryanida pash bolup jaza körgenler sani minggha yetken.

Xitay hökümiti yéqinqi yillardin buyan intérnétqa qaratqan kontrolini mislisiz kücheytip, intérnét bashqurushqa a'it türlük qa'ide-qanunlarni yolgha qoymaqta. Xitayning intérnét qamali dawamliq xelq'arada küchlük tenqidke uchrap kelmekte.

2015‏-Yili 6-awghust Uyghur aptonom rayon da'iriliri "Shinjang intérnét tori qanunsiz we nachar uchurlarni pash qilish supisi" ning resmiy échilghanliqini élan qilghan idi. Bu arqiliq da'iriler kishilerning téléfon, ündidar, mikrobilog qatarliq köp xil shekiller arqiliq tordiki atalmish "Ziyanliq uchurlar" ni pash qilsa bolidighanliqini, tor saqchilirining pash qilin'ghan ehwallar arqiliq "Torda dölet bixeterliki, milletler arisidiki munasiwetke buzghunchiliq qilidighan, radikal diniy eqidilerni tarqitidighan uchurlarni yollighanlarni qanun boyiche bir terep qilidighan" liqini agahlandurghan idi.

Radiyomizning yéqindin buyan ürümchi,xoten, qeshqer qatarliq jaylargha qaratqan téléfon ziyaretlirimizdin jaylarda ündidar qatarliq ijtima'iy uchur wasitilirini ishlitish tosqunluqqa uchrap kéliwatqanliqi delillen'gen idi. Eqliy iqtidarliq yanfon ishletkenliki yaki ündidar arqiliq dostlar chembirikige milliy we diniy mezmundiki uchur, qisqa maqalilerni yollighanliqi seweblik awarichilikke uchrighan Uyghur yashlirining bir qeder köp ikenliki melum.

Bu heqte ilgiri radi'omizda xewer qilghinimizdek, 2015‏-yili 7-ayning axiri awat nahiyelik sot mehkimisining atalmish "Milliy bölgünchilik we diniy esebiylik" boyiche 30 nechche Uyghur gumandar üstidin höküm élan qilghanliqi melum. Inkaslargha qarighanda bularning ichide 3 neper oqush yéshidiki yash téléfonda "Qanunsiz diniy mezmundiki uchurlar" ni tarqatqanliqi yaki körgenliki seweblik aldigha 15 yilliq, kéyinkilirige 3 yil 6 ayliq qamaq jazasi bérilgen.

Dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit ependi Uyghur aptonom rayonluq alaqe tori uchurliri ishxanisi mudiri lo fuyungning doklatigha inkas qayturup: "Xitay hökümiti ezeldin Uyghurlarning intérnét uchur wasitiliridin paydilinishigha her yosunda tosqunluq qilip keldi, yéqinqi yillarda alahide qanun, siyasetler arqiliq intérnét saheside Uyghurlarni basturush téximu sistémilashti. Xitay hökümiti bu xil qattiq qamal qilish arqiliq Uyghurlarning xitay hökümiti tarqatqan teshwiqat uchurlardin bashqa terepsiz uchurlargha ige bolushini tossa, yene bir tereptin rayonda yüz bergen weqeler we uning basturulush jeryanini xelq'aradin yoshurushqa tirishmaqta, xitay hökümitining Uyghur élidiki tor bet we tor bet qollan'ghuchilirigha qaratqan qamali xitay ölkiliridinmu éghir shundaqla Uyghurlarning weziyiti yildin yilgha nacharlashmaqta" dep körsetti.

Dilshat rishitning qarishighiche: xitayning "Diniy ashqunluq" ni basturush bahaniside intérnét we uchur sahesini qattiq nazaret qilishi we qattiq basturushining esli meqsiti Uyghurlarning démokratik erkinlik we étiqad hoquqlirini telep qilishtin waz kechküzüsh, türlük cheklime, qanunlar bilen Uyghurlarning uchur igilishi we tarqitishini kontrol qilishining özidinla xitayning intérnét uchur sahesige bolghan endishisini, özige bolghan ishenchining ajizliqini körüwalghili bolidu, gerche xitay hökümiti intérnét sahesidiki qamalini qanche kücheytsimu, Uyghurlarning démokratik erkinlikke érishish arzusini, étiqadini her qandaq usul bilen basturup bolalmaydu, eksiche ularning erkinlik arzusining téximu küchiyishige türtke bolidu.

Erkinlik sariyi yéqinda élan qilghan 2015-yilliq intérnét erkinliki doklatida xitay bu yilmu intérnét erkinliki eng nachar dölet dep bahalinip iran we süriyening keynige tizilghan idi, xitaydiki intérnét cheklime derijisi 2014-yildikidinmu chékin'gen bolup, erkinlik sariyining doklatida, xitay intérnéttiki "Siyasiy, ijtima'iy mezmunlar cheklinidighan, tor yazghuchiliri qolgha élinidighan, axbarat erkin bolmighan" dölet dep körsitilgen.Xitayning tor bixeterliki bahaniside söz, metbu'at, uchur -alaqe we diniy erkinlikke cheklime qoyuwatqanliqi hemde térrorluqqa qarshi turush bahaniside Uyghurlarni basturuwatqanliqimu xelq'aradiki kishilik hoquq teshkilatlirida endishe qozghawatqan négizlik mesilining biri bolup kelmekte.

Uyghurlarning intérnét uchur erkinlikining barghanche nacharlishiwatqanliqigha diqqet qiliwatqanliqini bayan qilghan xelq'ara kechürüm teshkilatining asiya ishliri mudiri t. Kumar ependi: "Xitay dunyadiki intérnét erkinlik weziyiti eng nachar dölet bolup kelmekte, bizde téximu zor endishe qozghaydighini xitay hökümitining intérnét sahesinimu Uyghurlarning diniy étiqad erkinliki we kishilik hoquqini basturushning qoraligha aylanduruwélishi, xitay hökümiti bu heqte izchil xelq'araliq teshkilatlar jümlidin xelq'ara kechürüm teshkilatimizning tenqidige uchrap kéliwatqan bolsimu, bu sahede héchbir ilgirilesh hasil qilmidi" dep tenqid qildi.

T. Kumar ependi yene xelq'ara jem'iyetning xitayning bu xil intérnét kontrolluqigha qarshi alalaydighan tedbiri heqqide pikir bayan qilip "Uyghurlarning weziyiti nacharlashmaqta, biz dunyada insan heqlirini ilgiri sürüsh üchün xizmet qiliwatqan teshkilat bolush süpitimiz bilen xitay bilen tor uchur saheside hemkarlishiwatqan barliq shirketlerni xitayning intérnéttin paydilinip kishilik hoquqni, Uyghurlarning diniy erkinlikini basturushigha téxnika jehettin yardem qilmasliqqa, hemkarlashmasliqqa agahlandurush bilen teng, her qaysi hökümetlerni xitayning intérnéttin paydilinip Uyghurlar we bashqilarning heq-hoquqlirini basturushini toxtitishni telep qilip, tégishlik diplomatiye tedbirlirini qollinishqa chaqirimiz." dédi.

Yéqinda Uyghur aptonom rayonluq jama'et xewpsizlik tarmaqliri, dölet bixeterliki we ijtima'iy muqimliqni qoghdash üchün tor bashqurushni kücheytish we qanun'gha xilap jinayi heriketlerge zerbe bérish we uning aldini élish heqqide omumiy uqturush tarqatqan bolup, ündidar, mikroblog qatarliq alaqe toridin paydilinip zorawanliq, térrorluq uchuri teyyarlash, köpeytish, élan qilish, tarqitish, saqlash qatarliqlarni sadir qilghanlargha eng yuqiri bolghan yette yilliq muddetlik qamaq jazasi köridighanliqini jakarlap, bu yerlik mizanini 2015‏-yili 1‏-noyabirdin bashlap resmiy yolgha qoyghan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.