Uyghur élida intérnét, ammiwi alaqe wasitiliri we ün-sin bazarlirigha qarita yene bir qétimliq tazilash bashlandi

Muxbirimiz gülchéhre
2014.04.01
uyghurda-internet.jpg Torxanidiki wéybo (we'ibo) qatarliq bloglardin paydilinip uchur tarqatquchilar. 2011-Yili 16-yanwar, qumul.
AFP

Uyghur aptonom rayon da'iriliri 31-mart zorawanliq, térrorluqqa a'it ün-sin programmisini tarqitishni men'i qilish toghrisida omumiy uqturushini tarqatqan idi.

Uyghur élining her qaysi jayliridin igiligen uchurlardin nöwette jaylar, edliye tarmaqliri bilen masliship, asasiy qatlamgha chüshken kadirlarning hemkarliqida yanfon baziri, kompyutér baziri, ün-sin baziri qatarliq tijaret orunlirida tazilash herikitini bashlighanliqi ashkarilandi. Inkaslardin yene, bu qétimliq tazilashning da'irisining intayin keng ikenliki, shexslerning ijtima'iy uchur alaqe wasitilirini qollinishiningmu qattiq nazaret qiliniwatqanliqi melum boldi. Dunya Uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat rishit bu tazilash herikitige inkas qayturup, “Ezeldin qattiq kontrolluq astidiki Uyghur élida intérnét yaki bashqa alaqe wasitiliridin paydilinip atalmish térrorluq, milliy bölgünchilikni terghib qilish esla mumkin emes, xitay hökümiti peqet bu bahanide amma arisida özining zorawan, qanunsiz siyasetlirige qarshi barghanche küchiyiwatqan naraziliq we oyghinishning yenimu ewj élishining aldini élish, Uyghurlarni nazaret qilish we basturushni kücheytishni meqset qilmaqta” dep körsetti.

Uyghur aptonom rayonluq sot, teptish, medeniyet, j x we bazar bashqurush organlirining chiqarghan uqturushida, “Zorawanliq, térrorluq, diniy esebiylik, milliy bölgünchilikke munasiwetlik mezmundiki zorawanliq terghib qilidighan ün-sin programmisini yasash, tarqitish, yollash, qoyush, köchürüsh, körüsh, tarqitish, saqlash qattiq men'i qilinidu, xilapliq qilghuchilar bayqalsa qanun boyiche jawabkarliqqa tartilidu, qattiq jazalinidu” dep agahlandurush bérilgen.

Uyghur élining her qaysi jayliridin igiligen uchurlardin melum bolushiche, nöwette jaylar, qanun edliye tarmaqliri bilen masliship, asasiy qatlamgha chüshken kadirlarning hemkarliqida yan téléfon baziri, kompyutér baziri, ün-sin baziri qatarliq tijaret orunlirida tazilash herikitini bashlighan. Aqsudiki milliy ün-sin buyumliri baziridiki bir pirkazchik qiz ziyaritimizni qobul qilip, da'irilerning 1-aprél küni bazarda chong tekshürüsh élip barghanliqini we zorawanliq, térrorluq, diniy esebiylik, milliy bölgünchilikke munasiwetlik mezmundiki ün-sin programmisi, zorawanliqni terghib qilidighan ün-sin buyumlirining qattiq men'i qilinidighanliqi toghrisidiki uqturushni her bir dukan'gha tarqitip munasiwetlik ehdinamige qol qoydurghanliqini bildürdi, bu pirkazchikning chüshendürüshiche, uqturushta, shu xil mezmundiki ün sin buyumliri, teshwiqat buyumliri bayqalsa derhal özlükidin öchürüwétish, köydürüwétish yaki yoqitish, özi köchürüwételmigen, köydürüwételmigen yaki yoqitiwételmigenler zorawanliq, térrorluq mezmundiki shu ün-sin buyumini bir ay ichide shu jaydiki jama'et xewpsizliki orginigha yaki asasiy qatlam teshkilatigha tapshurup bérishi shert ikenliki tekitlen'gen iken.

-Bu ün-sin bazirimu?
-He'e bazar.
-Zorawanliq, térrorluq, diniy esebiylik, milliy bölgünchilikke munasiwetlik mezmundiki ün-sin programmisi, zorawanliqni terghib qilidighan ün-sin buyumlirini tazilash heqqide uqturush chüshüptiken, silerning bazardimu tekshürüsh élip bardimu?
-Kespim pirkazchik méning, peychusodikiler kiriptiken, shundaq qanunsiz, nersilerni körsenglar, bilsenglar bizge melum qilinglar dep qol qoyghuzup chiqip ketti.
Bizning dukandiki ün‏-sin buyumlirinimu tekshürüp turidu bolmisa..
‏-Qandaq nersiler qanunsiz bolidiken?
-Asasen diniy pa'aliyet emdi shu...
-Adette tor betlerdin diniy sawatlarni körsenglar bolamdu?
-Yaq, bolmaydu,
-Yanfonlarda tarqatsanglar bolamdu?
-Yaq, bolmaydu?
‏-Unimu cheklidimu? qachandin bashlap?
-Xéli uzundin béri, shundaq, waqitni hésablap baqmaptimen.
-Chet'elning tor bet radi'o, téléwizorlirini achalamsiler?
-Échip baqmaptimen.
-Erkin asiya radi'osini angliyalamsiler?'
-Yaq, u anglanmaydu.
-Adette dukanlarda diniy sawatlar bar buyumlarnimu satamdu?
-Dukanlarda uni satmaymiz, uni satqanni körsimu yighipla solaydu emesmu? hökümet teshwiq qilghan pa'aliyetler bolsa bolidu, lékin shexsiyler özlirining diniy pa'aliyetliri bolsa uni siyasiygha chétishliq depla apirip solaydu.

Xitay da'irilirining Uyghur élida qaytidin intérnét we uchur wasitiliri hem ün‏-sin buyumlirigha qaratqan qattiq zerbe bérish herikiti bashlighanliqigha qarita radi'omiz we bashqa chet'el axbaratlirigha inkas qayturghan dunya Uyghur qurultayning bayanatchisi dilshat rishit ependi, sherqiy türkistandek kompyutér bar, intérnét yoq bolghan, barliq axbarat uchur-alaqe qattiq kontrolluq astidiki bir jayda xitay dewatqan atalmish qanunsiz uchurlarning tarqilishi mumkin emeslikini, xitayning buni mesile dep körsitip, basturush herikitini qozghishidiki meqsitining, emeliyette xelqning öz-ara uchur alaqisini téximu kontrol qilip, bu arqiliq rayonda élip bériwatqan basturush heriketliri toghrisidiki heqiqiy uchurlarning pash bolup kétishining aldini tosush we özining yolsiz siyasetlirige qarshi naraziliqning téximu zor ammiwiyliqqa ige bolup kétishning aldini élish ikenlikini körsetti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.