Даириләрниң җәнубий уйғур елида нопус түзүмини ислаһ қилиш қарари тәнқидкә учриди

Мухбиримиз меһрибан
2014-10-23
Share
uyghur-elige-kochmen-paxta-terish.jpg Хитай пуқралириниң хитай өлкисидин түркүмләп уйғур елиға пахта териш үчүн кетиватқан көрүнүши. 2013-Йили 1-сентәбир, шүчаң.
EyePress News

Хитайниң шинҗаң гезити 20-өктәбир күнидики хәвиридә, қәшқәр, хотән, корла, ақсу қатарлиқ җәнубий уйғур районида нопус ислаһат түзүми йолға қоюлуп, бу җайларға көчмән болғанларниң нопус, хизмәт вә башқа җәһәтләрдә етибар сияситигә еришидиғанлиқини елан қилди.

Әтиси уйғур районлуқ пиланлиқ туғут ишханиси баянат берип, бу түзүмни йолға қоюштики мәқсәтниң җәнубий уйғур райониниң муқим, тинч вәзийитигә капаләтлик қилиш икәнликини ашкара елан қилди, районда туруш вақти 3 йилдин ашқанларниң нопус етибар сияситидин бәһримән болидиғанлиқини тәкитлиди.

Нөвәттә даириләрниң бу қарари, чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлири вә уйғур паалийәтчилири тәрипидин "уйғурлар зич олтурақлашқан шәрқий түркистанниң җәнубидики уйғур нопусини шалаңлаштурушни мәқсәт қилған" дәп тәнқидләнмәктә.

Уйғур аптоном район даирилири дүшәнбә күни елан қилған җәнубий уйғур районида нопус башқуруш түзүмини ислаһ қилиш бәлгилимиси, чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлири вә уйғур вәзийитини йеқиндин көзитип келиватқан сиясий анализчиларниң күчлүк инкасини қозғиди.

Бәлгилимидә баян қилинишичә, буниңдин кейин, җәнубий уйғур районидики вилайәтләрдә йеза нопуси вә шәһәр нопуси дәп айрилидиған нопус түзүми әмәлдин қалдурулуп, бирликкә кәлгән нопус башқуруш түзүми йолға қоюлиду дейилгән.

Хитайниң шинҗаң гезитиниң 20-өктәбир вә 21-өктәбир күнлиридики хәвәрлиридә бәлгилиминиң чиқирилишидики мәқсәт һәққидә тохтилип, уйғур аптоном райониниң җәнубий қисмидики вилайәт, областларниң нопус башқуруш бәлгилимилиридики қаттиқ контроллуқни тәдриҗий қоюп бериш һәмдә үрүмчи, қарамай қатарлиқ шималдики чоң шәһәрләрниң күнсери ешип бериватқан нопус бесимини азайтиш үчүн икәнлики әскәртилгән. Бәлгилимидә йәнә җәнубий уйғур районида һәрқайси милләтләрниң өз-ара арилишип олтурақлишишини илгири сүрүш вә җәнубий районларниң муқим, тинч вәзийитигә капаләтлик қилиш үчүн, бу җайларда олтурақлишиш вақти 3 йилдин ашқанларниң пиланлиқ туғутта, хизмәт тепишта вә иҗтимаий параванлиқ сиясити қатарлиқларда алаһидә етибар сияситидин бәһримән болидиғанлиқи алаһидә тәкитләнгән.

Хитай даирилири "җәнубий уйғур районида нопус ислаһатини йолға қоюш сиясити"ни елан қилғандин кейин, америкидики сиясий анализчилардин елшат һәсән әпәнди чәтәлләрдики хитай демократлириниң тор бекитидин бошүн торида "нопус ислаһатиму яки ассимилятсийә сияситиму?" намлиқ мақалә елан қилип, даириләрниң бу бәлгилимини йолға қоюштики мәқсити һәққидә анализ елип берип, даириләрниң "уйғур елиға техиму көп хитай нопусини көчүрүп келип, райондики уйғур нопусини шалаңлаштуруш" ни мәқсәт қилғанлиқини тәнқидлигән. Мақалә елан қилғандин кейин фейсбоок қатарлиқ иҗтимаий алақә торлириға тарқилип, муназирә қозғиған иди.

Елшат һәсән әпәнди бүгүн радиомиз зияритини қобул қилип, даириләр елан қилған "җәнубий уйғур райони нопус ислаһат бәлгилимиси" һәққидә өз қарашлирини баян қилди.

Елшат әпәнди сөзидә, бу бәлгилиминиң әмәлийәттә "техиму көп хитай көчмәнлирини җәлп қилиш, йәрлик уйғур нопусини шалаңлаштуруш, уйғурларниң район атлап тирикчилик қилиш йолини етиветиш" мәқситидә түзүлгәнликини тәкитлиди.

Сиясий анализчи елшат әпәнди йәнә, даириләрниң бу бәлгилимини елан қилишиға сәвәб болған вәзийәт вә амиллар һәққидиму тохталди.

Елшат әпәнди сөзидә, йеқиндин буян җәнубий уйғур елида барғанчә көпүватқан қаршилиқ һәрикәтлири вә бу сәвәбтин бу җайлардин қечиватқан хитай көчмәнлириниң көпийиши хитай һөкүмитини өз пуқралирини районда олтурақлишишқа җәлп қилиш үчүн мушу хил етибар бериш бәлгилимилирини чиқиришқа мәҗбур қилғанлиқини билдүрди.

Елшат әпәнди йәнә даириләрниң шәрқий түркистанниң муқим, тинч вәзийитини сақлашқа капаләтлик қилиш үчүн йеқиндин буян елан қилған сиясәт-бәлгилимилириниң үнүм бәрмәйдиғанлиқини тәкитлиди.

У сөзидә, йеқинда чәрчән наһийисидә йолға қоюлған "хитайлар билән уйғур қатарлиқ йәрлик милләтләр той қилса бәһримән болидиған етибар бериш сиясити" қатарлиқларниму мисалға елип, "хитай даирилириниң районда барғанчә күчийиватқан қаршилиқ һәрикәтлириниң йүз беришидики сәвәбни ениқлап, мәсилини һәл қилишниң конкрет чарилирини түзмәй туруп, шәрқий түркистанда өзлири арзу қилған тинч муқим вәзийәт яриталмайдиғанлиқи" ни билдүрди.

Дуня уйғур қурултийи баянатчиси дилшат ришит әпәндиму бу бәлгилимә елан қилинғандин кейин, даириләрниң бу сияситини тәнқидләп,"даириләр елан қилған бәлгилимидә шәрқий түркистанда муқим туруш вақти 3 йилдин ашқан көчмәнләрниң йәрлик милләтләр бәһримән болидиған нопуста етибар бериш сиясити вә башқа етибар сиясәтлиридин бәһримән болидиғанлиқи тилға елинипту вә бу, көчмәнләрниң җәнубий уйғур райониниң муқим, тинч вәзийитигә капаләтлик қилишниң асаси икәнлики тәкитлинипту, мана буларниң өзила хитай һөкүмитиниң шәрқий түркистанниң җәнубида зич олтурақлашқан уйғур нопусини шалаңлаштуруш сияситиниң ашкара оттуриға қоюлуши һесаблиниду" деди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт