Ulrix déli'us, Uyghur élidiki muqimsizliqqa dindar yashlar mes'ul ikenlikini ret qildi

Muxbirimiz erkin
2013.11.06
lukchun-xitay-herbiy-saqchi-qoral.jpg Xitay qoralliq küchlirining kochida charlap yürüsh qiyapiti. 2013-Yili 28-iyun, lükchün.
AFP

Uyghur aptonom rayonluq partkomning organ géziti-“Shinjang géziti” obzor élan qilip, “Medeniyetsiz” Uyghur yashliri muqimsizliqning asasliq menbesi, dep körsetti. Biraq, “Shinjang géziti” élan qilghan obzorda otturigha qoyulghan bu xulase, kishilik hoquq teshkilatlirining ret qilishigha uchridi.

Uyghur élidiki muqimsizliqni kim peyda qiliwatqanliq mesilisi Uyghur teshkilatliri we kishilik hoquq organliri bilen xitay hökümiti arisidiki axbarat kürishide izchil talash-tartish témisi bolup keldi. “Shinjang géziti” de seyshenbe küni élan qilin'ghan obzorda: “Din'gha qarighularche ishinidighan sawatsiz yashlar shinjangdiki muqimsizliqning asasliq menbe'i” dep körsitilgen. Ularning “Diniy radikal küchlerning éziqturushigha uchrighan” liqini ilgiri sürgen.

Mezkur obzor béyjing hökümiti 28-öktebir tyen'enmén hujumini“Térrorluq hujumi” dep élan qilip, weqeni atalmish diniy radikal küchler peyda qilghanliqi, hujumning sh t i h bilen alaqidar ikenlikini ilgiri sürüwatqan mezgilde élan qilinip, chet'el axbarati we kishilik hoquq pa'aliyetchilirining diqqitini qozghidi.

“Shinjang géziti” ning bash bétide élan qilin'ghan obzorda, “Diniy radikal küchler” ning islam ehkamlirini burmilap kelgenlikini ilgiri sürüp: “Yéqinqi yillardin buyan radikal diniy küchlerge qarighularche egeshken mutleq köp qisim kishilerning ottura-bashlan'ghuch sewiyisidiki yaki sawatsiz kishiler ikenlikini körüwalalaysiz” dégen.

Mezkur obzorni Uyghur aptonom rayonluq edebiyat-sen'etchiler birleshmisining bir Uyghur ezasi qelemge alghan bolup, obzorda yene: “Biz bu xil sawatsizliqqa nepret oquymiz, bu rezillikke lenet yaghdurimiz” dep tekitlen'gen.

Biraq, gérmaniye xeter astidiki millet we xelqlerni qoghdash teshkilati dindar Uyghur yashlirini Uyghur élidiki muqimsizliq menbesi, dep xulase chiqirishning xeterlik pikir ikenlikini agahlandurdi.

Mezkur teshkilatning asiya ishlirigha mes'ul xadimi ulrix déli'us mundaq dédi: bu telwilerche qilin'ghan eyiblesh. Bu yerdiki mesile yash-qériliq mesilisi emes. Eger siz özingizning memlikitini ishghal qilin'ghan, dep hés qilsingiz, bu emeliyette mutleq köp qisim Uyghurlarning ortaq héssiyati. Chünki bu ular bügünki künde yashawatqan tejribe. Eger Uyghur we musulman bolsingiz sizning omumi yüzlük “Islamchi térrorist” dep qarilishingiz heqiqeten kishini bi'aram qilidu. Emdi, bügün qopup, sherqiy türkistandiki yerlik Uyghur nopusining az kem yérimini teshkil qilidighan yashlarni térrorchiliq bilen eyiblesh bir telwilik. Bu milletler inaqliqini telep qilish emes. Belki milliy öchmenlikke qutratquluq qilish. Zorawanliq, toqunushni jiddiyleshtürüshke urun'ghanliq. Bu nahayiti epsuslinarliq urunush.

Xitay hökümiti 28 ‏-öktebir tyen'enmén hujumigha alaqidar uchurlarni qattiq kontrol qilip, Uyghur éli we xitayning béyjing qatarliq ölke sheherliride Uyghurlarni teqib qilish, soraq qilish, tutqun qilishni kücheytken. Xongkongda chiqidighan “Eynek” gézitining xewer qilishiche, turpandiki bir élan taxtisigha tutush buyruqi chiqirilghan 78 neper Uyghurning resimi chaplan'ghan. Biraq bu kishilerning 28‏-öktebir tyen'enmén hujumi yaki 26‏-öktebir lükchün weqesi bilen bilen alaqidar yaki emesliki mejhul.

Xitay hökümiti tyen'enmén hujumini hujumini bu yil 26-iyun yüz bergen lükchün weqesige oxshashla “Térrorluq weqesi” dep jakarlighan, biraq weqening tepsilatigha alaqidar uchurlarni kontrol qilghan idi.

Xitay tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi xong léy seyshenbe küni sh t i h ning junggogha éniq tehdit ikenlikini eskertip, junggo we bashqa alaqidar hökümetlerning uzun yilliq ortaq tirishchanliqida sh t i h éghir zerbige uchrighan idi. Biraq, rayon we xelq'ara weziyettiki yéqinqi özgirishning tesiride tekrar bash kötürüshke bashlidi, dégen. Lékin, xeter astidiki milletler tepsilatidiki déli'us ependi, tyen'enmén hujumining “Térrorluq weqesi” ikenliki oxshashla gumanliq, dep körsetti.

U: bu nahayiti gumanliq teshkilat shundaqla xitayning bu weqeni uninggha baghlap eyibleshmu nahayiti gumanliq. Gerche amérika hökümiti b d t bu guruhni térrorluq teshkilat, dep qobul qilghan bolsimu, biraq bu xitayning eyiblishini asas qilip qobul qilin'ghan. Buni amérika we b d t öz aldigha tekshürüsh élip bérip békitken emes. Xelq'ara jem'iyetning nechche yillardin buyan, sh t i h ge qaritilghan bu eyibleshni qobul qilip yürüshi kishini endishige salidu. Tyen'enménde yüz bergen yéqinqi weqe xitaylar yaki xitay hökümitige naraziliqi bar kishilerning shexsi herikitimu yaki uning arqisida melum bir teshkilat barmu, buning arqa körünüshini toghra analiz qilish nahayiti müshkül. Biraq, men bu hujumning arqisida sh t i h barliqi heqqidiki pikirge qayil bolmidim, dédi.

Xitay hökümiti Uyghur élidiki muqimsizliqqa özining mes'uliyiti barliqi, uning mezkur rayondiki din, medeniyet, til we bashqa jehetlerdiki siyasiti muqimsizliqni keltürüp chiqiriwatqanliqi heqqidiki pikirlerni ret qilip, özining siyasitini aqlap kelgen. Xitay tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi yéqinda CNN qatarliq chet'el axbarat wasitilirini “Térrorchilargha yan basti” dep tenqid qilghan.

Ulrix dél'i'us ependi, xitay hökümitini özining Uyghur élidiki siyasitini közdin kechürüshke chaqirdi.

Dél'i'us ependi yene, xitay da'irilirining tyen'enmén hujumidin kéyin Uyghurlarni nishan qilip élip barghan bezi heriketlirining kishini endishige salidighanliqini bildürdi. U, gérmaniye hökümitini yéqinda yüz bergen xitay saqchilirining öktichi ziyaliy ilham toxti we uning a'ilisige tehdit sélish weqesige diqqet qilishqa chaqiridighanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.