Йәрлик хәлқ нопус ислаһатиниң уйғур илиға көрситидиған тәсиригә диққәт қозғиди

Мухбиримиз әркин
2015-05-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай пуқралириниң хитай өлкисидин түркүмләп уйғур елиға пахта териш үчүн кетиватқан көрүнүши. 2013-Йили 1-сентәбир, шүчаң.
Хитай пуқралириниң хитай өлкисидин түркүмләп уйғур елиға пахта териш үчүн кетиватқан көрүнүши. 2013-Йили 1-сентәбир, шүчаң.
EyePress News

Уйғур паалийәтчиләр вә бәзи чәтәллик уйғуршунаслар, аптоном районлуқ һөкүмәтниң йеңи нопус ислаһат чарисини, әмәлийәттә хитай көчмәнлирини уйғур илиға келип йәрлишишкә риғбәтләндүрүшни мәқсәт қилип чиқарғанлиқида һәмпикир.

Уларниң көрситишичә, һөкүмәт нишани уйғурларниң район нопусида тутқан салмиқини аҗизлаштуруп, хәнзуларни районниң сиясий, иҗтимаий, иқтисади, мәдәнийәт һаятида мутләқ йетәкчи орунға игә қилиш. Бу арқилиқ «мәңгүлүк сиясий әминлик»кә еришиштур.

Бирақ бәзи тәрәпсиз көзәткүчиләрниң қаришичә, хитайниң нопус ислаһат чариси пәқәт сиясий нишанни қоғлишип, униң иқтисади, иҗтимаий тәсири, муһит, су, қатнаш вә башқа асаси әслиһәләргә елип келидиған йүки, мал баһаси вә турмуш җәһәтләрдики тәсирини нәзәрдә тутмиған.

Бу мунасивәт билән, биз уйғур илиға телефон қилип, бәзи аһалиләрниң бу мәсилидики пикрини алдуқ. Җәнобта олтурушлуқ бир уйғур аһалиси, бу сиясәт уйғур илиниң қатнаш системисиға еғир йүк пәйда қилип, муһит вә уйғур бағвәнчиликигә тәсир көрсәткәнликини билдүрди.

Уйғур аһалә: әмди ундақ келиватқанлар бар, лекин уларму шәһәргә орунлишип, шәһәрдә олтуруп, һазир кәнтләргә чиқип, һазир биз маву әмин өйи, дәймизғу, шуниң қурулушини қиливатқанлар бар. Ундақлар көп һазир. Аддиси, ашулар мушу йәргә келип, вақитлиқ нопус беҗирип, йеза-кәнтләргә чиқип, кәнттики қурулушларни қиливатиду, улар.

Мухбир: нормалда уйғурларниң өзиниң тумуш усули бар, териқчилиқи бар, деһқанчилиқи бар, бағ-варани бар. Йәнә су мәсилиси бар, екологийәлик муһит мәсилиси бар. Бундақ сиясәтни чиқирип, кәлгәнла адәмгә нопус бәрсә, бу шу җайдики терилғу йәр, су, муһит мәсилисигә қандақ тәсир көрситиду? хәлқниң турмуш усули вә һаятиға қандақ тәсир қилиду?
Уйғур аһалә: бу мундақ. Мәсилән, өткән нөвәттә, мушу 3‏-ай ичидә үрүмчидин җәнобқа келидиған, җәнобқа ичкиридин чиққанлар, аддиси қатнаш системисидики баһаниму өстүрүвәтти. Мәйли айропиланниң болсун, мәйли пойиз яки аптобусниң болсун, 10-20 күн наһайити җиддий қиливәтти. Аддиси бу яқтин үрүмчигә баридиғанларниң кираси 310-320 койға чиқти. Үрүмчидин бу яққа келидиғанларниң 500 койдин тартип 600 койға биләт йоқ болди.

Мухбир: демәк, нопусниң ундақ көпийиши өй баһасиға, йемәк‏-ичмәк вә қатнаш баһасиға тәсир қиливатиду, дәңә?
Уйғур аһалә: аддиси, қатнаш баһасиға, мән шу мәзгилләрдә үрүмчидә идим. Айропиланға биләт алалмай аптобусиға олтуруп 380 койға йенип кәлдим.

Мухбир: пули йоқлар қандақ қилар? бундақ әһвалларда пули йоқларниң әһвали қийинлишип кетиду, дәң?
Уйғур аһалә: шу. Әмди улар 11‏-айда уянға маңиду. Улар шималға маңидиған, ичкиригә киридиған чағда йәнә шундақ бир җиддийчилик болиду. Әмди улар келип бу йәрдә шулар ишлимисә, ишләйдиғанлар йоқ болуватиду. Уму бир мәсилә.

Мухбир: әмди нопусни қоювәтсә, улар келипла нопусқа олтурса қандақ болиду әмди?
Уйғур аһалә: ундақ нопусқа елиш ишлирида әмди бизниң бу йәрдә бир нопусқа 4-5 пуңдин йәр тоғра келиду. Бир модинму кәлмәйду аддиси. Һазир тағ, баяван, сайларму қалмиди. Лекин әмди уларниң мушу тәклимакан, шинҗаңниң қәшқәр, хотән тәрәпләргә орунлишиватқанлар көп. Шу тәрәпләргә ишләп кетип бариду улар. Лекин бизниң маву йезиларға келип муқим олтуруп ишләймән дәйдиғанлар көп әмәс. Өзлириму турмайду бу йәрдә.
Лекин бизниң маву йезини кичик йәр, тәрәққий қилалмаймән, чоң йәргә кетимән, дәп бу йәрдә олтурушни халимайду. Улар шу чоң тәрәпкә кетиду.

Мухбир: у йәрниң тәбиий шәрт-шараитини һәммимиз билимиз. У мәлум миқдардики нопусни бақалиши мумкин. Лекин ундақ чоң нопус қанчилик тәсир көрситәр, бу хәлқләрниң болупму йәрлик хәлқниң турмушиға?
Уйғур аһалә: тәсир көрситиши көрситиду. Мәсилән, йемәк-ичмәк дәймиз, уларға тәсир көрситиду. Лекин у җәһәттики ишларни тәшкил вә һөкүмәт тәңшәп кетип бариду. Мәсилән, гөшниң, көктат, ун- гүрүч, мәсилән, тухум, дәймиз. Мушундақ йимәк-ичмәкләрниң баһада чоң өзгириш йоқ. Уни шу тәрәпләрдин гөш елип келип болсиму, баһасини турақлаштуриватиду. Өрләп кетиш әһвалиқи йоқ.

Мухбир: лекин муһит мәсилисичу? су, терилғу йәр, екологийәлик муһит бу мәсилиләргә тәсир қандақ болди?
Уйғур аһалә: униңдики тәсири йоқ әмәс. Мәсилән, бизниң бу йәрниң юқиридики орунларға вә шамал еғизлириға бәзи завутларни қурди. Униңдики ис-түтәк вә бәзи ишларда булғиниш әһвали бар. 1-2 Йил болди булғуниватиду. Бәзи йәл-йимиш вә мивә-чевиләр қурутлап кетидиған, қуруп қалидиған, то бағлайдиған әһваллар болуватиду.

Мухбир: силәрниң юртта болупму мевә-чевә, бағвәнчилик билән тирикчилик қилидиған аилиләр җиққу силәрдә?
Уйғур аһалә: шундақ, бағвәнчилик қилидиған аилиләр көп. Шуларға азрақ тәсири болаватиду. Чиққан ис-түтәк вә булғинишлар билән мивә-чивиләргә азрақ тәсир көрсәтти. Лекин буниң чарисини қиливатимиз, дәйду. Әмма қандақ қиливатиду, мениң хәвирим йоқ.

Мухбир: әмди бу хәлқниң диний ибадәт, мәдәнийәт ишлириға болған тәсири қандақ болди?
Уйғур аһалә: у җәһәттики тәсири ундақ чоң әмәс. Әмди биз қанунлуқ диний паалийәт дәймиз, қанунсиз диний паалийәт дәймиз. Қанунлуқ болса униңда үнчила чәклиниш йоқ. Қанунсиз болса аптоном район бойичә чәкләватидиғу уни. Мәсилән, маарипқа арилишидиған, бәзидә никаһ ишлириға арилишидиған, той-төкүн ишлириға арилишидиған мундақ ишларда чәклиниду.

Мухбир: нопусниң көпийип кетиши йәрлик аммида пикир, әндишә туғдурмайватамду?
Уйғур аһалә: әмди у ишлар бизниң маву йеза тәрәпләргә чиқмиди. Бизниң бу йәрдики йезида аву шималға охшаш қошна олтуридиған, бир өйдә у, бир өйдә бу олтуридиған әһваллар бизниң маву тәрәптә йоқ. Иҗарә елип олтуримән дәйдиған ишларму йоқ бизниң бу йәрдә. Шәхсән бизниң кәнтимиздә ундақ әһваллар йоқ. Буниңға ундақ шараит туғулмиди.

Бәзи тәтқиқатчиларниң агаһландурушичә, уйғур илиға нопус көчүрүп, санаәт базилирини бәрпа қилиш, кәң көләмлик шәһәрлишишни йолға қоюп, бу районниң әнәниви җәмийәт тоқулмисиға бузғунчилиқ қилиш кәлгүсидә еғир иҗтимаий вә муһит мәсилилирини кәлтүрүп чиқиридикән.

Америка турушлуқ иқтисадшунас хе чиңлйән ханим мана шу қараштики хитай зиялийлириниң бири. Униң көрситишичә, бу районда муқимлуққа капаләтлик қилишниң әң ақил йоли, «көчмәнләрни контрол қилип, муһитни қоғдаш, уйғурларниң өзигә хас тәрәққият йолиға йол қоюштур.» У мундақ дәйду, «чүнки, уйғур илиға қандақ тәрәққият йолиниң әң баб келидиғанлиқини уйғурлар әң яхши билиду.»

Толуқ бәт