Metbu'atlar: ürümchide yüz bergen weqe, qattiq basturushni tekitligen shi jinpinggha bérilgen jawab

Muxbirimiz méhriban
2014.05.01
poyiz-istansisi-wagzal-partlash.jpg Ürümchi wogzalida partlash weqesi yüz bergendin kéyin, qoralliq küchlerning etrapni charlap, qamal qilghan körünüshi. 2014-Yili 30-aprél, ürümchi.
EyePress News

30-Aprél kech ürümchi poyiz istansisida partlash weqesi yüz bérip, bir sa'etke yetmigen waqit ichide ammiwi uchur wasitiliride ürümchi poyiz istansisida yüz bergen partlash heqqide resimlik uchurlar tarqaldi. Twitér qatarliqlarda deslep yollan'ghan süretlik uchurlarda weqede az dégendimu 50 ademning yarilan'ghanliqi, ölgüchilerningmu barliqi tilgha élindi.

Ürümchi poyiz istansisida partlash yüz bergen deslepki waqitlarda peqet xitay xelq géziti, shinxu'a agéntliqi we merkizi xelq téléwiziye istansisi qatarliq intayin az sandiki xitay hökümet metbu'atliri weqe heqqide intayin qisqa xewer berdi. Da'iriler xewerliride ürümchi poyiz istansisidiki partlashning térrorluq hujumi ikenlikini, partlashta weqeni tughdurghuchi ikki Uyghur ikenlikini, partlashta ikki Uyghurni öz ichige alghan üch ademning ölgenlikini we yarilan'ghan 79 neper yaridarlarning doxturxanigha élip kétilgenlikini xewer qildi. Xitayning hökümet metbu'atliri 30-apirildiki xewerliride,partlashning xitay re'isi shi jinpingning ürümchi ziyariti mezgilide yüz bergenlikini tilgha almighan bolsimu, emma 1-may künidiki xewerliride xitay re'isi shi jinpingning ürümchi poyiz istansisida yüz bergen partlash weqesi heqqide toxtilip, “Uyghur rayonidiki bölgünchi küchlerning térrorluq heriketlirige qattiq zerbe bérish kérek” dégenlikini tekitlidi.

Ürümchi poyiz istansisida yüz bergen partlashtin kéyin, da'irilerning tor béketliridiki uchurlarni qamal qilip, chet'el muxbirlirining rayon'gha kirip xewer bérishini chekligenliki melum boldi. Ammiwi alaqe wasitiliridiki uchurlardin melum bolushiche, da'iriler yene ammiwi tor béketlirige yollan'ghan ürümchi poyiz istansisidiki partlashning neq meydan körünüshi eks etken süretlerni eng téz waqit ichide tordin éliwetken. Xitay hökümiti ijtima'iy alaqe wasitiliride tarqalghan uchurlarni kontrol qilghan ehwalda weqe yüz bérip bir sa'et ichide yaponiye, koréye muxbirliri weqe heqqide xewer bérip, bu qétimqi partlashning xitay re'isi shi jinpingning ürümchini ziyaret qiliwatqan mezgilde yüz bérishi diqqet qozghaydighanliqini tekitlep, weqening xitay hökümitining siyasitidin narazi bolghan Uyghurlar teripidin qilin'ghanliqini ilgiri sürdi.

30-Aprél we 1-may künidiki gherb metbu'atliri xitay da'irilirining ürümchi poyiz istansisidiki partlash weqesi heqqidiki xewerlirining peqet xitay hökümitigila wekillik qilidighan bir tereplimilik xewer ikenlikini eskertish bilen bille, gherb xitay da'iriliri uchurni qamal qilghanliqi üchün, xelq'ara musteqil organlarning partlash weqesining heqiqiy emeliyitini tekshürüsh imkaniyitige ige bolmighanliqi tekitlendi. Shuning bilen bille yene, xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan basturush siyasitining rayondiki Uyghurlarning naraziliqini kücheytip bu xil qarshiliq weqelirining köpiyishige seweb boluwatqanliqi ilgiri sürüldi.

Roytérs agéntliqi, amérika awazi, firansiye radi'osi, b b s agéntliqi, gérmaniye awazi qatarliqlarda weqening yüz bérish sewebi tilgha élinip, shi jinping térrorluqqa zerbe bérishni küchep tekitlewatqan,shundaqla uning Uyghur éli ziyaritini axirlashturmighan sezgür waqitta yüz bergen partlash weqesining shi jinpingning qeshqer ziyaritide tekitligen“Térrorluqqa zerbe bérish we qattiq basturush” teshebbusigha bérilgen jawab ikenliki alahide eskertildi.

Roytérs agéntliqining 1-may küni bérilgen “Xitay poyiz istansisida partlashni peyda qilghan diniy radikal küchlerni eyiblidi” serlewhilik xewer analizida, nyuyorktiki kishilik hoquqni közitish teshkilatining mes'uli nigolas béchu'élinning “Xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan diniy we siyasiy cheklimiliri sewebidin Uyghurlarning naraziliqi kücheygen murekkep bir weziyette shi jingping Uyghur rayonida ziyarette boldi. Emma u sözide rayon weziyitini yumshitidighan sözlerni emes, belki hökümetning bu yerdiki köchmen xitay puqralirining arqisida ikenlikini bildürdi” dégen sözlirini neqil élish bilen bille, kishilik hoquq pa'aliyetchilirining weqening yüz bérish sewebi we rayon weziyiti heqqidiki qarashlirini otturigha qoydi.

Xewerde “Shi jinpingning ziyariti mezgilide ürümchide 3 ademning ölüshi 79 ademning yarilinishigha seweb bolghan pichaq bilen hujum qilish we özini partlitish weqesi yüz berdi. Xitay bu weqeni diniy esebiylikning tesirige uchrighan ikki Uyghur peyda qilghan térrorluq weqesi dédi. Emma rayondiki Uyghurlar uzundin buyan xitay hökümitining ulargha qaratqan din, medeniyet, örp-adet, til -ma'arip we bashqa cheklimilirige narazi bolup kelgen idi. Bu weqe shi jinping bu qétimqi Uyghur rayoni ziyaritide ‛térrorluqqa zerbe bérish‚ni tekitligen sezgür waqitta yüz berdi” dégen bayanlar bérildi.

Amérika awazi radi'osi ürümchi poyiz istansisidiki partlash heqqidiki xewiride “Junggo hökümiti Uyghur musulmanliri arisidiki esebiy küchlerning yéqinqi birnechche aydin buyan bir qatar térrorluq weqelirini peyda qilghanliqini bildürmekte. Emma junggo hökümitini tenqidligüchiler bolsa, da'irilerning Uyghurlarning diniy étiqad pa'aliyetlirige qaratqan heddidin ziyade cheklimiliri we xitay köchmenlirini rayonda alahide imtiyazgha ige qilish siyasiti Uyghurlarning qarshiliq heriketlirige seweb boluwatqanliqini we bu xil qarshiliq heriketlirining yene yüz bérishi mumkinlikini tekitlimekte” dégen bayanlarni berdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.