Xelq'ara kechürüm teshkilati xitayning qattiq qol siyasiti Uyghur rayonida téximu éghir kemsitishke yol achqanliqini bildürdi

Muxbirimiz erkin
2016.02.24
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
kocha-charlash-qoralliq-saqchi-herbiy-qeshqer.jpg Kocha charlawatqan qoralliq eskerler. 2014-Yili 31-iyul, qeshqer.
AFP

Dunyadiki nopuzluq kishilik hoquq organlirining biri-xelq'ara kechürüm teshkilati 24‏-féwral 2015‏-2016‏-yilliq kishilik hoquq doklatini élan qilip, xitayning Uyghur rayonidiki qattiq qol siyasitining milliy kemsitishni kücheytiwetkenlikini otturigha qoydi. Doklatta qeyt qilishiche, ötken yili xitayda kishilik hoquq zor tehditke duch kelgen.

Mezkur doklatta dunyadiki 100 din artuq döletning ötken bir yilliq kishilik hoquq ehwali bahalan'ghan bolup, doklatta 2015-yili kishilik hoquqning pütün dunyada hujum nishanigha aylan'ghanliqini ilgiri sürürlgen.

Xelq'ara kechürüm teshkilati “Hoquq tehdit astida: erkinlikke yer shari xaraktérlik hujum” serlewhilik doklatida, xitayning ötken yili dölet bixeterlikige alaqidar bir qatar yéngi qanun-nizamlarni chiqirip, kishilik hoquqqa zor tehdit peyda qilghanliqini ilgiri sürgen.

U doklatida, xitayning memliket xaraktérlik heriket qozghap, kishilik hoquq adwokatlirini basturghanliqini, pa'aliyetchiler we kishilik hoquqni qoghdighuchilargha sistémiliq parakendichilik yaki qoqaq salghanliqini otturigha qoyghan.

Teshkilat doklatida yene, xitayning musulmanlar köp sanliqtiki “Shinjang Uyghur aptonom rayoni” da qanun -nizamlarni chiqirip, diniy ishlarni qattiq kontrol qilghanliqini, ruxset qilinmighan barliq diniy pa'aliyetlerni chekligenlikini ilgiri sürgen, tibet rayonida bolsa lama ibadetxanilirini kontrol qilishni kücheytkenlikini, uning b d t ten jazasigha qarshi turush komitéti ilgiri bergen tewsiyilerni ijra qilmighanliqini tenqidligen.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining bash katipi salil shetty charshenbe küni londonda axbarat yighini chaqirip, ötken yili kishilik hoquqning jiddiy hujumgha uchrighanliqini ilgiri sürdi. U: “Hemmidin endishe qilarliq yéri shuki, kishilik hoquqni qoghdaydighan sistémining özi tehditke duch keldi” deydu.

Salil shetty mundaq dep körsetti: “Kishilik hoquq bügünki dunyada peqet sözlepla qoysa bolidighan nerse emes. U tinchliq, bixeterlik we güllinishning asasi. Kishilik hoquq érishidighan nerse emes, u bir zörüriyet. Kishilik hoquq ötken 12 ayda wénézu'éladin tartip misirgha qeder, kon'go démokratik jumhuriyitidin tartip xitaygha qeder bolghan keng rayonlarda jiddiy hujumgha uchridi. U hetta ‛kishilik hoquq chémpiyoni‚ dep qaralghan döletlermu tewrinip qaldi.

Kishilik hoquq üchün tik turghan pa'aliyetchiler, zhurnalistlar, adwokatlar qorqutuldi yaki öltürüldi. Biz bu türlük weqeler yüz bergen 91 döletning matériyalini turghuzup chiqtuq. Teshkilatlar parakendichilikke uchridi, nurghun teshkilatlar taqaldi.

Emma hemmidin endishe qilarliq yéri, 2015‏-yili kishilik hoquqni qoghdaydighan sistémining özi tehditke duch keldi we qoghdashqa éhtiyajliq ehwalgha chüshüp qaldi.”

Xelq'ara kechürüm teshkilati doklatida, xitayning Uyghur rayonida 2014‏-yili “Térrorluq”, “Diniy esebiylik” ke “Qattiq zerbe bérish” herikiti qozghap, nurghun ölüm-yitim keltürüp chiqarghanliqini bildürgen.

Doklatta, xitayning esli bu heriketni bir yil élip bérishni pilanlighan bolsimu, emma u bu heriketni 2015‏-yili yene pütün bir yil dawamlashturghanliqini bildürgen. Uning 2015-yili ‏5‏-ayda bu heriketke del bir yil bolghanda bayanat élan qilip, rayonda 181 “Térrorluq guruh” ni pash qilduq, dep jakarlighanliqini alahide tilgha alghan.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining washin'gton ishxanisining mes'uli t. Kumar charshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip, xitayning Uyghur rayonidiki xelqni éghir ensizlikke chüshürüp qoyghanliqini bildürdi.

T. Kumar: “Shinjangda Uyghurlar intayin ensiz bir weziyet tereqqiyatigha duch kéliwatidu. Ular, qolgha élinishqa, diniy étiqadi cheklinishke uchrawatidu. Ularning yene tinch yighilish élip bérishi men'i qiliniwatidu. Xitay hökümiti yene qattiq zerbe bérish herikiti qozghap, yerlik xelqni qolgha élip, ulargha aq térrorluq yürgüzüwatidu. Diniy sahede ular oqughuchilarning we kompartiye ezalirining roza tutushini, ürümchide kishilerning burqa kiyishini cheklidi” dédi.

Xelq'ara kechürüm teshkilati doklatida, Uyghur aptonom rayonining bu yil ‏1‏-yanwardin bashlap resmiy yolgha qoyghan “Diniy ishlar bashqurush nizami” ni tenqidligen we yéngi nizamda dinning toy-tökün, nezir-chiragh, medeniyet, sen'et we tenterbiye ishliridiki roli zerbige uchrighanliqini eskertip, “Rayondiki musulman türkiy xelq-Uyghurlargha qaritilghan bu xil qattiq kontrolluq ularni uzun yilliq kemsitish obyéktigha aylandurup qoydi” dégen.

Xitay hökümiti kishilik hoquq weziyitining yildin-yilgha yaxshiliniwatqanliqini ilgiri sürsimu, emma t. Kumar ependi xitay kishilik hoquq weziyitining 2015‏-yili aldinqi yillardin téximu nacharlashqanliqini bildürdi.

T. Kumar mundaq dédi: “Xitayda kishilik hoquq weziyiti ötken yili dawamliq nacharlashti. Biz ötken yili kishilik hoquqning yaxshilan'ghanliqini körüp baqmiduq. Ular adwokatlarni basturdi, ular yéngi qanunlarni chiqirip, shu qanunlar arqiliq kishilerni türmige tashlidi. Shuning bilen birge, ular tor qollan'ghuchilarni basturdi. Qolgha élin'ghan bezi kishilerni téléwizor qanallirigha chiqirip, téléwizorda iqrar qildurdi”

Xitay xelq qurultiyi 2015‏-yili “Dölet bixeterlik qanuni”, “Térrorluqqa qarshi turush qanuni” qatarliq dölet amanliqigha alaqidar bir qatar qanun-nizamlarni maqullap, amanliq organlirigha tor we uchurni kontrol qilish, öktichilerni, Uyghur we tibet musteqilliq heriketlirini basturushi zor hoquqlarni bergen.

Emma bu qanun-nizamlar kishilik hoquq teshkilatlirini, gherb hökümetlirini we xitayda soda qiliwatqan chet'el karxanilirini endishige salghan. Ular xitayning térrorluqqa qarshi turush qanunigha tüzitish kirgüzüshini telep qilghan idi.

Xelq'ara kechürüm teshkilatining bashliqi salil shetty charshenbe künki axbarat yighinida, dunya döletlirini kishilik hoquqni qoghdashqa chaqirdi.

Salil shetty: “Dunya rehberlirining puqralarning xususen balilar we ayallarning hayati üstidin siyaset oynashni toxtitish waqti keldi. Hazir awam-xelqning kishilik hoquqni qoghdash waqti. Biz xelq'ara kechürüm teshkilati döletlerni we xelq'ara organlarni barliq küchini ishqa sélip, yer shari we rayon miqyasida kishilik hoquqni qoghdashqa chaqirimiz. Biz xelq'ara kechürüm teshkilati 7 milyon ezasi bar bir teshkilat süpitide, yilliq doklatimiz arqiliq dunyadiki her bir shexs we teshkilatni kishilik hoquq duch kelgen mislisiz buzghunchiliqqa qarshi kücheshke ishtirak qilishqa chaqirimiz” dédi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.