Ilshat hesen: xitay dölet bixeterlik komitéti Uyghur musteqilliq küchlirini chöchütelmeydu

Muxbirimiz shöhret hoshur
2013.11.18
uyghur-baqqal-saqchi-oq.jpg Saqchilar Uyghur baqqalgha oq chiqirip yarilandurghan körünüsh. 2013-Yili séntebir, ürümchi.
Social Media

Xitay kompartiyisi 18-qurultay 3-omumi yighinining nisbeten diqqet tartqan qararliridin biri, dölet bixeterlik komitétini qurush pilanidur. Melum bolushiche, bu komitét ilgiri mewjut bolghan dölet bixeterlik idarisidin perqliq halda partiye merkizi komitétigha biwasite qaraydu.

Xitay dölet re'isi shi jinping komitétqa yétekchilik qilidu. Xitay dölet bixeterlik sistémisidiki bu yéngi yüzlinishni bezi közetküchiler xitayning yéngi dölet mudapi'e tedbiri dep qarisa, beziler partiye hakimiyitini mustehkemlesh tedbiri dep qarashmaqta, yene beziler bolsa, xitaydiki Uyghur qatarliq milletler siyasitini kücheytish tedbiri dep qarashmaqta. Xitay tashqi ishlar bayanatchisi chin gang bu heqte “Mezkur komitét térrorchi we bölgünchilerni endishige salidu” déyish arqiliq, bu komitétning Uyghur musteqilliq küchlirini tizginlesh tedbiri ikenlikini ashkara élan qildi.

Muxbirimiz muhajirettiki Uyghur közetküchilerdin ilshat hesen ependi bilen söhbet élip bardi:

So'al: bezi közetküchiler bu komitétning shi jinpingning bashqurushida bolidighanliqini közde tutqan halda, xitayning bu nuqtida yaponiye we amérikining dölet bixeterlik sistémisini ülge alghanliqini, shunga buning xitayning amérika we yaponiyege qarshi bir yéngi dölet mudapi'e tedbiri ikenlikini otturigha qoyuwatidu, sizche bundaq qarash we chüshinish toghrimu?

Jawab: menche bek uyghun emes؛ chünki amérika we yaponiyening döletler bixeterlik xizmiti siyasiy, iqtisadiy we diplomatiye qatarliq köpligen sahelerdiki istratégiyilik menpe'etni qoghdashni nishan qilghan. Hazirqi melumatlardin qarighanda, xitayning nishani peqetla ichki weziyetni kontrol qilish.

So'al: bu komitétning, xitay kompartiyisining bashqurushida bolidighanliqigha asasen, buni sowét ittipaqining eyni chaghdiki meshhur bixeterlik orgini k g b gha oxshitiwatqanlar bar. Bularning qarishiche, xitay dölet mudapi'esini emes, partiye mudapi'esini kücheytish, jümlidin xitay öktichiliridin kélidighan tehditni azaytip partiye hakimiyitini mustehkemlesh üchün bu komitétni qurmaqchi. Sizche bu xil chüshinish toghrimu?

Jawab: buning belgilik asasi bar, chünki xitayning, xitay kompartiyisining ichki qismidimu bir qisim ixtilaplarning shekilliniwatqanliqi we küchiyiwatqanliqi hemmige ayan؛ bu yerde xitay kompartiyisiningla emes, kompartiye ichidiki shi jinping guruhining hakimiyitini mustehkemleshni közlewatqanliq éhtimali bar. Emma menche toghrisi, xitayning dölet bixeterlik xizmet sistémisini islah qilmaqchi bolushida, eng asasliq meqset, Uyghur musteqilliq küchliridin kéliwatqan tehditni azaytish üchün؛ Uyghurlargha qarita tizginleshni kücheytish üchündur. Bu qararning tyen'enmén hujumi yüz bérip arqidinla élin'ghanliqi bu pikrimning asasi.

So'al: déginingizdek, xitay tashqi ishlar bayanatchisi chin gangmu charshenbe künidiki axbarat élan qilish yighinida, bir muxbirning “Bu komitétning qurulushigha seweb boluwatqan endishe néme, meqset néme?” dégen so'aligha “Bizning bu komitétimiz, dölet bixeterlikimizge tehdit shekillendürüwatqan térrorchilar we bölgünchilerni endishige salidu” dep jawab berdi. Xitay hazirgha qeder Uyghur musteqilliq küchlirinila térrorchi dep eyiblewatidu؛ undaqta, xitayni bixeterlik jehette bundaq tedbir yéngilashqa mejburlawatqan sewebler néme?

Jawab : bu yil ichide maralbéshi we pichan qatarliq jaylarda yüz bergen pichaqliq we ot qoyup hujum qilish weqeliri we eng yéqindiki tyen'enmén'ge aptomobil bilen hujum qilish weqesi xitayni bixeterlik tedbirlirini qayta közdin kechürüshke mejburlawatqanliqi éniq. Emma xitay yenila qayta közdin kechürülüshi kérek bolghan nuqtigha köz yumuwéliwatidu. Zorawanliq bilen tinchliqni qoghdashning mumkinsizlikini étirap qilmaywatidu.

So'al: tünügün dunya Uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat rishit, chin gangning yuqiriqi sözlirige radi'omiz arqiliq jawab qayturup, “Xitayning yéngi qurmaqchi bolghan dölet bixeterlik komitéti xitayning Uyghur musteqilliq küchliridin chöchügenlikining ipadisi, u hergiz Uyghurlarni chöchütelmeydu” dédi؛ siz, bu qarashqa ortaqmu?

Jawab: toghra. Yéqinqi yillardin béri, meyli sherqi türkistan ichidiki qarshiliq heriketliride bolsun؛ meyli chet'eldiki Uyghur insan heqliri pa'aliyetliride bolsun, chong we téz ilgirileshlerning boluwatqanliqi bir ré'alliq. Dunyaning, Uyghurlarning téximu keng we toghra tonushqa qarap yüzlinishi, bolupmu adaletperwer dölet we teshkilatlardin Uyghurlargha kéliwatqan hésdashliqlar xitayni endishige séliwatqan we chüchütüwatqan yéngi bir weziyet.

So'al: sizche, mezkur komitét qurulsa, Uyghur weziyitige, jümlidin Uyghur musteqilliq küchlirige qandaq tesir körsitish éhtimali bar?

Jawab: mezkur komitét qurulsa, xitayning dölet bixeterlik saheliri rehberlik qilish we öz- ara uchur almashturush jehette sistémiliship, Uyghurlarning teshkillinish imkanlirini yenimu qiyinlashturush éhtimali bar؛ zerbe bérish jehettin mahiyetlik özgirish bolmaydu dep qaraymen. Chünki xitay sherqi türkistanni istilah qilghandin hazirgha qeder mustemlike hakimiyitini qoghdashta héchqachan yumshaq qol bolmidi؛ her waqit sezgür we rehimsiz pozitsiye tutup keldi. Shunga dölet bixeterlik xizmitide shekil we sho'arda özgirish bolsimu, mahiyette özgirish bolmaydu. Nöwettiki imkaniyetsizlikler ichide shunchilik qarshiliq körsitelewatqan Uyghur xelqi buningdin kéyin téximu keskin, téximu shiddetlik qarshiliqlarni körsitidu.

So'al: hazirgha qeder siz we sizge oxshighan köpligen közetküchiler xitayni Uyghur mesilisini zorawanliqtin waz kéchishke ündep we agahlandurup keldi. Mesilen beziler, Uyghurlarning qarshiliqining xitay ölkilirige kéngiyish éhtimalliqini ilgiri sürse, amérikiliq bir mutexessis, xitayning ottura asiyadiki néfit turuba liniyeliriningmu hujumgha uchrash éhtimali barliqini ilgiri sürüp keldi. Bu agahlandurushlarning orunsiz emesliki, bu qétimqi tyen'enmén hujumida ispatlandi. Sizche, Uyghur musteqilliq küchlirining qarshiliq heriketliride yene qandaq özgirish we yüzlinishler bolushi mumkin?

Jawab: yéqinqi weqelerge qarisaq, Uyghur qarshilashquchilar hujum nishanini puqralardin mumkin qeder uzaq tutushqa, xitayning hökümet we herbiy apparatlirini asasi nishan qilishqa yüzliniwatidu. Buningdin qarighanda, buningdin kéyin xitayning chong iqtisadiy menpe'etliri hujumgha uchrash éhtimali bar dep oylaymen. Chünki, xitayning iqtisadiy jehettiki talan-taraji Uyghurlarning jan-jénidin ötüp kétiwatqan bir heqsizliq. Siz dégen amérikiliq mutexessisning perizinimu toghra dep qaraymen. Chünki ottura asiyada nechche onminglighan Uyghur bar, ularning ichide ottek wetenperwer yashlar bar. Ular intérnét arqiliq ana wetinidiki paji'elerni her küni körüp we bilip yashawatidu. Xitayning iqtisadiy jan tomurliridin bolghan ottura asiyadiki néfit turuba yolliri ene shu Uyghurlarning bosughisining aldidin ötüwatidu. Bu néfit turuba yolliri tyen'enmén'ge qarighanda Uyghurlargha köp yéqin. Shunga xitay hökümiti, Uyghur mesilisining adil hel qilmisa bolmaydighan mesile ikenlikini baldur yaki kéyin choqum tonup yétidu dep qaraymen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.