Уйғур елидә нопусниң тәбиий көпийиш нисбитиниң төвәнләп кетиши көзәткүчиләрни әндишигә салди

Мухбиримиз ирадә
2013.04.03
kochmen-305 2009-Йили 1-сентәбир күни уйғур елигә қарап йолға чиқмақчи болған хитай көчмәнлири ләнҗудики пойиз истансисида дәм алмақта.
AFP Photo

Хитай һөкүмитиниң уйғур елигә хитай көчмәнлирини пиланлиқ йөткәш сиясити нәтиҗисидә, уйғур елиниң нопус қатлимида көрүнәрлик пәрқләр оттуриға чиқти. Бу һәқтики статистикилар уйғурлар зич олтурақлашқан районлардиму хитай нопусиниң ешиши нисбитиниң юқирилиқини көрситип турмақта. Көзәткүчиләр, уйғурларниң миллий кимлики, иқтисадий мәнпәәтлиригичә берип тақишидиған бу әһвалниң кишини әндишиләндүридиғанлиқини билдүрмәктә.

Хитай һөкүмити узун йиллардин буян уйғур елигә пиланлиқ вә системилиқ һалда көчмән йөткәш сияситини әмәлийләштүрүп кәлди. Даириләр уйғур елигә көчмән йөткәш қәдимини тезлаштуруш, уларни уйғур елигә келишкә қизиқтуруш үчүн түрлүк етибар бериш сиясәтлирини йолға қойди. Хитайниң көчмән сияситидин пәйда болған наразилиқ түпәйлидин 5-июл үрүмчи вәқәсигә охшаш қанлиқ вәқәләр йүз бәргән вә һелиһәм давам қиливатқан болсиму, әмма хитай һөкүмити бу сияситини техиму тез қәдәм билән иҗра қилишқа башлиди. Уйғур ели даирилири 2011-йилидин башлап олтурақлишиш кинишкисини йолға қойди вә “шинҗаңға кәлсәңла, шинҗаңлиқ болисән” дәп уйғур елигә очуқ -ашкара көчмән чақирди. “олтурақлишиш кинишкиси” гә игә болған көчмәнләр йәрликтики түрлүк иҗтимаий капаләт тәминатидин вә ихтисаслиқ хадимларни киргүзүштики түрлүк етибар бериш сиясәтлиридин бәһримән болди.

Мана мушуниңға охшаш һәрхил васитә вә намлар арқилиқ уйғур елигә хитай көчмән йәрләштүрүш нәтиҗисидә, хитайларниң нопуси уйғур аптоном районида көп санлиқни игиләйдиған уйғурлардин ешип кәтти. Хитай һөкүмити 2011-йили елан қилған 6-қетимлиқ нопус тәкшүрүш нәтиҗисидин мәлум болушичә, уйғур аптоном районида муқим олтурақлашқан хитайлар нопуси 8 милйон 746 миң кишигә йетип, райондики омумий нопусниң 40.1% Ини игилигән. Уйғур, қазақ, қирғиз қатарлиқ башқа хитай болмиған милләтләрниң нопуси 13 милйон 67 миң болуп, омумий нопусниң 59.9% Ни игилигән. Елан қилинған статистикида уйғурларниң өз алдиға қанчә пирсәнтни тәшкил қилидиғанлиқи ениқ берилмигән иди.

Статистика нәтиҗилиридин қариғанда, уйғур аптоном райониниң мәркизи болған үрүмчидә, уйғурлар омуми нопусниң 10% киму йәтмәйдиған болуп, үрүмчи нопусиниң 85 пирсәнтини хитайлар тәшкил қилидикән. Уйғур елиниң шималидики җайларда хитай нопусиниң үстүнлүкни игиләп болғанлиқи йеңи бир әһвал әмәс. Әмма статистика нәтиҗилири уйғур елиниң җәнубидики районларда уйғур, хитай нопусниң көпийиш нисбитидә пәрқләрниң оттуриға чиқиватқанлиқини көрситип турмақта. Бүгүн уйғур биз тор бетидә мустәқил тәтқиқатчи илһам тохти әпәндиниң қизилсу қирғиз аптоном областлиқ статистика идариси тәрипидин елан қилинған мәлуматларға асасән бир мулаһизә елан қилған. Униңда көрситилишичә, 2011-йилиниң ахириғичә һесаблиғанда, пүтүн областтики нопусниң тәбиий көпийиш нисбити 32. 13 Пирсәнт болуп, бу илгирикидин төвәнлигән. Әмма көчмән көчүрүшкә охшаш йоллар арқилиқ болидиған сүний көпийиш нисбити болса ашқан. 2011-Йили бир йилниң ичидә атушқа йәрләшкән көчмән сани 7373 болуп, көчмәнләрниң қизилсуниң нопусиниң артишидики һәссиси 50 пирсәнттин артуқини тәшкил қилидикән.

Қизилсу нопусиниң 64 пирсәнтини уйғурларниң тәшкил қилидиғанлиқини нәзәрдә тутқанда, тәбиий көпийиш нисбитиниң төвәнлиши әлвәттә уйғурларниң тәбиий көпийиш нисбитиниң төвәнлигәнликини ишарәт қилип турмақта. Норвегийидики уйғур зиялийси сәмәт абла әпәнди бу мәсилиниң диққәт қилишқа тегишлик бир әһваллиқини вә буни хитайниң уйғур елидә йүргүзүватқан пиланлиқ туғут сияситидин айрип қарашқа болмайдиғанлиқини билдүрди.

Уйғур биз торида елан қилинған илһам тохти әпәндиниң мулаһизисидә әскәртишичә, атушқа келип олтурақлашқан көчмәнләр ичидә уйғур елиниң ичидики көчмәнләр йүзгиму йәтмәйдикән, йәни бу көчмән нопусниң мутләқ көп қисми хитай өлкилиридин кәлгәнләрдин тәшкил тапқан дейишкә болидикән. Сәмәт абла әпәнди хитай һөкүмитиниң қәстән уйғурлар зич районлардики нопус қатлимини бузушқа урунуватқанлиқини вә бу арқилиқ уйғур елини мәңгүлүк монопол қилмақчи болуватқанлиқини билдүрди.

2010-Йили майда ечилған шинҗаң хизмәт йиғинидин кейин, уйғур ели 19 хитай өлкә, шәһәргә бөлүп берилгәндин буян, уйғур елигә үзлүксиз мәбләғ селинди. Әмма буниңдин уйғурлар нәп алалмиди. Улар техиму көп көчмән еқиниға учриди, яшаш имканлири техиму тарайди. Хитай даирилири 2013-йиллиқ 19 өлкиниң уйғур елигә түрләр бойичә ярдәм қилиш пиланини елан қилғанда, бу өлкиләрниң түрләр бойичә ярдәм бериш қурулуш түрлириниң санини техиму ашуруп, селинидиған мәбләғни көпәйтидиғанлиқини, болупму җәнубтики 3 вилайәт, областтики қурулуш түрлирини техиму көпәйтидиғанлиқини хәвәр қилған иди. Сәмәт абла әпәнди буниң уйғур елиниң җәнубиға техиму көп көчмән, техиму көп иҗтимаий мәсилә, екологийилик бузулуш елип келидиғанлиқини билдүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.