Ташқи сиясәт журнили: “хитай һазирчә шинҗаңда мәдәнийәт қирғинчилиқи йүргүзүшни таллиди”

Мухбиримиз ирадә
2018.09.24
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Tashqi-siyaset-zhurnilida-uyghur-mesilisi.jpg Ташқи сиясәт журнилида елан қилинған “хитай шинҗаңда мәдәнийәт қирғинчилиқи йүргүзүшни таллиди - һазирчә” намлиқ мақалидин сүрәткә елинған.
foreignpolicy.com

Америкида нәширдин чиқидиған “ташқи сиясәт” журнилида 19-сентәбир күни “хитай шинҗаңда һазирчә мәдәнийәт қирғинчилиқи йүргүзүшни таллиди” мавзусида бир мақалә елан қилинди. Мақалә лондон университетиниң оқутқучиси кәйт кронин фирмен тәрипидин йезилған болуп, у бу мақалисидә уйғур елидә йолға қоюлуватқан лагерларниң маһийити вә йүз бәргүси еһтималлиқлар үстидә мулаһизә йүргүзгән.

Апторниң ейтишичә, тарихтин һазирғичә йүз бериватқан қирғинчилиқларниң җәрянлиридин қариғанда бир милләт яки гуруппиға қарши елип бериливатқан мәдәнийәт қирғинчилиқи билән җисманий җәһәттин йоқитишни асас қилған зор көләмлик қирғинчилиқ адәттә бир -бирини яндишип келидиған болуп, иккисини тамамән айриш мумкин әмәс икән.

У, хитай һөкүмити уйғур елидә иҗра қиливатқан сиясәтләрдин қариғанда, хитай һөкүмитини инсанийәткә қарши җинайәт ишләватиду, дәп ейтишқа болидиғанлиқини, чүнки уйғур елидә йолға қоюлуватқан халиғанчә тутқун қилиш, зиянкәшлик қилиш вә лагердикиләрни қийин -қистаққа елиш дегәндәк һәрикәтләрниң һәммисиниң мушу категорийәгә киридиғанлиқини илгири сүргән.

Апторниң ейтишичә, “мәдәнийәт қирғинчилиқи” дегәнлик мәлум бир гуруппа кишилирини балилиридин мәҗбурий айриветиш, ана тил ишлитишигә чәклимә қоюш, миллий мәдәнийәт паалийәтлирини чәкләш, мәктәпләргә бузғунчилиқ қилиш, дини қурулушлар яки кона тарихи җайларни йоқитиш қатарлиқ усуллар арқилиқ уларниң миллий кимликини йоқитишни мәқсәт қилған һәрикәт. Хәлқара қанунларда мәдәнийәт қирғинчилиқи рәсмий бир җинайәт дәп бекитилмигән болсиму, бирақ әмәлийәттә мәдәнийәт қирғинчилиқи категорийәсигә киридиған юқиридики амиллар давамлиқ һалда зор көләмлик җисманий зораванлиқ, қәтли қилиш билән биллә йүз беридикән яки шу болғуси қирғинчилиқтин бишарәт беридикән. Аптор буниңға бирма армийәсиниң роһинга мусулманлириға қарши елип барған қирғинчилиқиниң әслидә йиллардин бери роһингаларниң миллий мәдәнийәт қурулмиси вә уларниң рәһбәрлирини йоқитиш үчүн давам қилип кәлгән һәрикәтлирниң давами икәнликини мисал қилип көрсәткән.

Аптор йәнә һазир лагерларда тутуп турулуватқан кәң көләмлик қирғин қилинишиниң еһтималға интайин йеқинлиқини әскәрткән болуп, охшаш көз қараш илгири америкилиқ тарихшунас, лайола университетиниң профессори раян сам тәрипидинму оттуриға қоюлған иди. Раян сам әпәнди америка дөләт мәҗлисидики гуваһлиқ бериш йиғинда қилған сөзидә лагерларниң қурулуш алаһидиликидин қариғанда хитай һөкүмитиниң “йепиқ тәрбийә” лагерлирини узун муддәтни көзләп селиватқанлиқини, тарихта йүз бәргән охшаш вәқәләргә асасланғанда бундақ йиғивелиш лагерлириниң ахири берип өзиниң қурулуш мәқситидин һалқип кетидиғанлиқини әскәртип, уйғур елидики “йепиқ тәрбийә” лагерлирида “бир қирғинчилиқниң йүз бериши еһтималдин йирақ әмәс” дегән иди.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәтқиқатчиси һенрий шаҗескиму бүгүн радийомизға қилған сөзидә бу еһтималлиқни чәткә қаққили болмайдиғанлиқини әскәртти. У мундақ деди: “адәттә юқириқидәк темиларни көргиниңиздә бир болса интайин чөчүп кетисиз. Йәни бу лагерларда қирғинчилиқ йүз бериш еһтималлиқи толиму чөчүтәрлик. Әмма йәнә бир қисимлар буниңға гуман билән қариши мумкин. Әмма биз қарайдиған болсақ шинҗаңниң тарихини, вәзийитини наһайити яхши билидиған нурғун тәтқиқатчилар охшаш пикирни оттуриға қойди. Буниң әң типик мисали тарихшунас раян сам әпәнди болса керәк. Раян самға охшаш нопузлуқ кишиләр бундақ сөзләрни алдирапла, өзиниң гуманлириға асасән демәйду. Хитай һөкүмити уйғур елидә қурған бу қанунсиз лагерларда немә болуватқанлиқи бизгә қараңғу. Хитай һакимийити лагерға соланғанларниң тәқдири үстидин һөкүм чиқириш һоқуқимиз бар дәп қараватқан бир шараитта биз немиләрниң йүз бериш еһтимали барлиқиға диққәт қилишмиз вә юқиридикидәк сөзләрни диққәткә елишимиз керәк”.

“ташқи сиясәт” журнилида елан қилинған “хитай шинҗаңда һазирчә мәдәнийәт қирғинчилиқи йүргүзүшни таллиди” мавзулуқ мақалиниң аптори мақалиси давамида хитай һөкүмитиниң уйғурларни йоқ қилиш үчүн наһайити қиммәт йолни таллиғанлиқини билдүргән. Униң мақалисидә баян қилишичә, “адәттә аҗиз орундики аз санлиқларға йүргүзүлүватқан кәң көләмдики вә системилашқан бесим һәрикитини кәң көләмлик қәтли қилиш болмай туруп йүргүзүш мумкин әмәс. . . Хитай һөкүмити һазир йүргүзүватқан бу һәрикәт -уларниң һәрбир уйғурни назарәт қилалайдиған иқтидарға игә болушини, кәң омумлашқан бир мукәммәл истихбарат тори шәкилләндүрүши, уларниң кимликини бәлгиләш вә из қоғлаш үчүн керәк болған ген учурини йиғиши, уларни солайдиған ғайәт зор сандики лагер қурулушлирини вә һөкүмәтниң буйруқини иҗра қилидиған, тутқунларни аталмиш қайта тәрбийәдин өткүзүдиған зор адәм күчини тәләп қилидикән, җүмлидин бир инсанни йоқитиш юқири дәриҗилик тәшкиллиниш вә зор иқтисадий мәнбә тәләп қилидиған бир иш болуп, натсислар германийәси йәһудийлар үчүн йолға қойған лагерларму әнә шундақ юқири тәшкилчанлиққа игә болған, пиланлиқ тәртиплик һалда елип берилған икән”.

Ундақта, хитай һөкүмити немә үчүн бунчә зор адәм чиқими вә иқтисадий чиқимға қаримай туруп бүгүнкидәк йолни таллиди? аптор буниң сәвәбини төвәндикидәк чүшәндүргән: “кәң көләмлик қәтли қилиш яки қирғин қилишниң орниға мәдәнийәт қирғинчилиқи йүргүзүш шу җинайәтни ишлигүчиләрниң өзи үчүн пайдилиқ. Мәдәнийәт қирғинчилиқи қилишниң чиқими еғир вә мурәккәп болған билән уни йошуруп қелиш асан. Чүнки униңда санақсиз мазарлар, ис -түтәкләр болмайду. Униң орниға өз мәйличә тутқун қилиш вә қийнаш васитисини қолланғили вә уни террорлуққа қарши һәрикәт дәп ақлиғили болиду. Зор сандики өлүм вәқәлири болмиғучә хәлқараму униңға диққәт қилмайдиған болғачқа қатилларниң хәлқарадики образиму унчә еғир зедиләнмәйду. Демәк, хәлқаралиқ динамика бундақ болған икән, хитайға охшаш дөләтләрниң мушундақ бир истратегийәни талливелиши әҗәплинәрлик әмәс”.

Америка уйғур бирләшмиси рәиси елшат һәсән әпәнди бүгүн радийомизға қилған сөзидә, өзиниң уйғур елидә қирғинчилиқ башлиди, дәп қарайдиғанлиқини, пәқәт кәң көләмлик болмиғанлиқи үчүнла диққәт тартмайватқанлиқини әскәртип, дуня җамаәтчиликини тарихта йүз бәргән қирғинчилиқларниң қайтилиниш еһтималлиқиға қарши уйғур елидики вәзийәткә дуняниң күчлүк тәриқидә арилишишқа чақирди.

Әмма мақалә аптори кәйт кронин фирмен мақалисидә, гәрчә хитай һөкүмити һазирчә лагерларда җимҗит өлтүрүш үчүн васитиләрни қоллиниватқан болсиму, хитай һөкүмитиниң һәр вақит истратегийәсини өзгәртиш еһтимали барлиқини билдүргән. Йәни униң әскәртишичә, бу һакимийәтләр зор қирғинчилиқ йүргүзүп диққәт тартқандин көрә, зор мәбләғ тәләп қилидиған, әмма ишни җимҗитла пүттүридиған лагерларни таллисиму, бирақ иқтисадий мәнбәниң кемийиши уларниң дәрһал қарар өзгәртиши, җүмлидин лагердикиләрдин бирақла “қутулуш” қарари чиқиришиға түрткә болалайдикән.

Апторниң ейтишичә, әйни йилларда натсистлар армийәсиму дәл кирим мәнбәси вә башқуруш иқтидари аҗизлап кәткәнликтин лагердики тутқунларни өлтүрүшни тезләткән болса, бирма һөкүмитиму роһинга мусулманлириға қаритип кәлгән еғир ирқий кәмситиш сиясәтлирини роһинга мусулманлириниң миллий кимликини йоқитишта үнүмлүк болмиди, дәп қариғанлиқи үчүн өз истратегийәсини өзгәрткән.

Аптор мана бу мисаллардин чиқиш қилип туруп, уйғур ели һәққидә дуняни төвәндикидәк агаһландурған: “илгири йүз бәргән бу охшаш вәқәләр шинҗаңдики ишларниң йүзлиниши һәққидә бизгә сигнал бәрмәктә. Хитайниң һәрикәтлири униң уйғур миллий кимлики пәйда қиливатқан тәһдитни йоқитишни мәқсәт қиливатқанлиқини ениқ көрситип турмақта. У һазир өзиниң бу мәқситини ишқа ашуруш үчүн чиқими интайин еғир йолни талливалди. Әмма улар буниң бәк қийинға тохтаватқанлиқини һес қилғинида, улар өз мәқситидин ваз кечишниң орниға униңға еришидиған асан йолни --йәни өлүм билән нәтиҗилинидиған йолни таллиши мумкин” дәп әскәрткән.

Уйғур ели вәзийитини көзитип келиватқан нурғун мутәхәсисләр уйғур елидә йиллардин бери давам қилип келиватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә дуня диққәт қилмиғачқа бүгүнкидәк чекидин ашқан вәзийәт пәйда болғанлиқини, дуня җамаәтчилики йәнә һәрикәткә өтмигән тәқдирдә ақивәтни тәсәввур қилишниң қийинлиқини билдүрүшмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.