Mutexessisler xitayning "Qosh grazhdanliq qanuni" heqqide toxtaldi

Muxbirimiz méhriban
2017-11-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Awstraliye we xitay pasportining muqawisi(suilengea.com Diki munasiwetlik maqalidin süretke élin'ghan).
Awstraliye we xitay pasportining muqawisi(suilengea.com Diki munasiwetlik maqalidin süretke élin'ghan).
Photo: RFA

Xitay hökümiti yéqinda "Jungxu'a xelq jumhuriyitining dölet teweliki qanuni" ni élan qilip, xitay puqralirining qosh wetendashliqini étirap qilidighanliqini bildürgen. Undaqta, xitay hökümiti qandaq bir arqa körünüsh we shertler bilen qosh wetendashliq heqqide qanun chiqardi? xitayning qosh wetendashliqni étirap qilishi muhajirettiki Uyghurlargha qandaq tesirlerni körsitishi mumkin? diqqitinglar muxbirimiz méhriban teyyarlighan töwendiki xewer analizida bolsun.

Yéqinda xitay hökümitining 1980-yili 9-ayning 10-küni élan qilin'ghan "Jungxu'a xelq jumhuriyitining dölet teweliki qanuni" gha tüzitish kirgüzülidighanliqi, bundin kéyin xitayda "Qosh grazhdanliq qanuni" ning maqullinip, yolgha qoyulidighanliqi heqqide xewer tarqaldi.

Xitay hökümet da'iriliri mezkur qanunning qachandin bashlap ijra qilinidighanliqi heqqide téxi éniq melumat bermigen. Emma xitayning "Yéngi qanuniy belgilimiler" namliq uchur torida élan qilin'ghan "Jungxu'a xelq jumhuriyitining dölet tewelik qanuni" namliq tepsiliy xewerde xitay iqtisadiy tereqqiyatining éhtiyaji we nöwette chet'ellerde olturaqlashqan xitay puqralirining barghanche köpeygenliki nezerde tutulup, 1980-yildiki "Jungxu'a xelq jumhuriyitining dölet teweliki qanuni" nigha özgertish kirgüzülidighanliqi heqqide tepsiliy xewer bérildi.

Xewerde "Qosh grazhdanliq qanuni" heqqide chüshenche bérilip, xitay ichi we chet'ellerdiki xitay puqralirining menpe'etige kapaletlik qilish we chet'ellerdiki ixtisasliq xadimlarni xitaygha jelp qilish meqsitide ilgiriki xitay "Dölet teweliki qanuni" gha özgertish kirgüzüsh zörüriyitining tughulghanliqi tekitlen'gen.

Mezkur xewerde tilgha élinishiche, xitay xelq qurultiyigha sunulghan yéngi qanun layihiside ilgiri tüzülgen "Dölet tewelik qanuni" ning 9-maddisidiki "Chet'el tewelikige ötken xitay puqralirining xitay grazhdanliqi aptomatik bikar qilinidu" dégen belgilimige özgertish kirgüzülgen hemde "Alliqachan chet'el puqraliqigha ötüp bolghan xitay puqraliri eger özi teshebbuskarliq bilen xitay dölet tewelikidin waz kechmisila, uning xitay grazhdanliqi menggülük saqlinip qalidu," déyilgen. 

Emma mezkur belgilimide yene qosh grazhdanliqning shertliri tilgha élinip, "Qosh girazhdanliqini qobul qilghuchilar chégradin xitay pasporti bilen kirishi telep qilin'ghachqa wiza telep qilinmaydighanliqi, emma u xitaydiki mezgilide xitay puqraliq hoquqliridin behrimen bolidighanliqi üchün, uning qolidiki chet'el pasporti étirap qilinmaydighanliqi hem u kishining chet'el elchixanilirining qoghdishigha érishelmeydighanliqi" alahide eskertilgen.

Xitay hökümitining "Dölet teweliki qanuni" gha özgertish kirgüzidighanliqi heqqidiki xewer chet'ellerdiki mutexessisler bilen pa'aliyetchilirining jiddiy diqqitini qozghidi.

Nyuyork sheher uniwérsitétining siyasiy penler proféssori doktor shah ming ependi, amérikidiki yipek yoli medeniyet tetqiqatchisi doktor qahar barat ependi we amérika Uyghur birleshmisining re'isi élshat hesen ependiler radiyomiz ziyaritini qobul qildi. Ular, xitay hökümiti qandaq bir arqa körünüsh we shertler bilen qosh wetendashliq heqqide qanun chiqardi? xitayning qosh wetendashliqni étirap qilishi chet'ellerdiki xitay puqraliri, muhajirettiki Uyghurlar we xitay hökümitige qarshi pa'aliyet élip bériwatqan xitay démokratliri shuningdek Uyghur, tibet, mongghul pa'aliyetchilirige qandaq tesirlerni körsitishi mumkin? dégen mesililer toghriliq öz qarashlirini bayan qildi.

Nyuyork sheher uniwérsitétining siyasiy penler proféssori shah ming ependining qarishiche, xitayning iqtisadiy jehettin téximu yüksilish arzusi we chet'ellerde olturaqliship qalghan xitay puqralirining yéqinqi 30 yilda barghanche köpiyishi xitay hökümitini mezkur qanun'gha özgertish kirgüzüshke mejbur qilghan muhim seweblerning biri iken.

Amérikidiki yipek yoli medeniyet tetqiqatchisi, doktor qahar barat ependimu xitay hökümitining qandaq bir arqa körünüsh we shertler bilen qosh wetendashliq heqqide qanun chiqarghanliqi heqqide toxtilip, xitayning nöwettiki iqtisadiy tereqqiyati we xelq'ara munasiwetler éhtiyaji tüpeylidin "Qosh grazhdanliq qanuni" ni yolgha qoyushqa mejbur bolghanliqini bildürdi.

Doktor shah ming ependi yene mezkur qanun belgilimisi yolgha qoyulghanda uning biwasite tesirige uchraydighan kishiler topi heqqide toxtilip mundaq dédi: "Eger xitay bir démokratik dölet bolghan bolsa, qosh grazhdanliq qanuni yolgha qoyulghan ehwalda nöwette alliqachan chet'el grazhdanliqigha ötüp bolghan, emma esli wetini xitay bolghan puqralarning her jehettiki menpe'eti üchün paydiliq shara'it yaritilghan bolatti. Bilishimche, isra'iliye, italiye, türkiye qatarliq xéli köp döletlerde bu xil qosh grazhdanliq qanuni yolgha qoyulghanliqi üchün ilgiri bu dölet puqrasi bolsimu, emma kéyin bashqa döletlerge yerleshken puqralar yenila eslidiki wetinidiki menpe'etlerdin oxshashla behrimen boluwatidu. Ular öz yurtliridin yiraq ellerde yashawatsimu, bu döletlerni yenila öz döliti dep bilgenliki üchün dölitining tereqqiyatigha tégishlik hessisini qoshup kelgenliki melum. Emma nöwette xitayda yürgüzülüwatqan hakimmutleqliq tüzüm dawamlashsa, bu xil qanun-belgilimilerdin menpe'et alghuchilar, aldi bilen parixorluq bilen eyibliniwatqan xitay yuqiri qatlam emeldarlirining chet'ellerde olturaqliship qalghan uruq-tughqanliri, xitay kommunist hökümitige qarshi héchqandaq pa'aliyetlerde bolmighan xitay puqraliri bilenla cheklinishi mumkin."

Shaming ependi yene mezkur qanunning chet'el grazhdanliqigha ötüp bolghan ilgiriki xitay puqralirigha élip kélidighan xetiri heqqidimu toxtaldi. U mundaq dédi: "Xitay kommunist hökümitining nöwette yürgüzüwatqan diktator tüzümidin qéchip, gherb démokratik ellirige erkinlik izdep chiqqan ziyaliylar qatlimi elwette qosh grazhdanliqni xalimasliqi mumkin. Chünki hazir xitayda gherb démokratik idé'ologiyesige qarshi teshwiqat kücheygen shara'itta ular xitaygha qaytip yene diktatora tüzümde yashashni xalimaydu, elwette. Shunga ular bu qanuniy belgilimilerdin behrimen bolalmaydu. Bolupmu xitay kommunist hökümitini aghduruwétish üchün pa'aliyet élip bériwatqan xitay démokratliri we chet'ellerdiki Uyghur, tibet, mongghul siyasiy pa'aliyetchiliri üchün éytqanda, mezkur qanuniy belgilimide tilgha élin'ghan "eger chet'el girazhdanliqini qobul qilghan xitay puqrasi, xitay dölet tewelikidin chiqip ketkenlikini özi élan qilmisa, uning xitay grazhdanliqi menggü saqlinidu" dégen madda ular gerche xitaygha barmighan teqdirdimu, xitay hökümitini qollaydighan birqisim dölet we rayonlardin tutqun qilinip xitaygha élinip kétishtek xeterdin saqlinalmasliqi mumkin."

Doktor qahar barat ependining qarishiche, xitay hökümiti "Qosh grazhdanliq qanuni" ni yolgha qoyghan teqdirdimu, eger xitaydiki hakimmutleqliq tüzüm özgermise, nöwette amérika, yawropa elliri, türkiye we ottura asiya döletliride yerleshken Uyghurlarning xitay dölet tewelikini saqlap qélish yaki qaytidin xitay puqraliqini iltimas qilish qararini élishigha türtke bolmaydu.

Amérika Uyghur birleshmisining re'isi élshat hesen ependining qarishiche, xitay hökümiti qandaq bir arqa körünüsh we shertler bilen "dölet teweliki qanuni" gha özgertish kirgüzüp, qosh wetendashliqni étirap qilishidin qet'iy nezer, mezkur qanun chet'ellerdiki xitaygha qarshi siyasiy pa'aliyetchilerning bixeterlikige éghir tehdit élip kélidiken. 

Élshat hesen ependi, kanada puqrasi turuqluq özbékistan ziyariti mezgilide xitay saqchiliri teripidin tutqun qilinip, nöwette xitay türmiside yétiwatqan hüsenjan jélil mesilisi we dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa ependining gérmaniye puqrasi turuqluq, jenubiy koréyede xitaygha qayturulush xewpige duch kelgenlikidek ehwallarni neqil keltürdi. 

Élshat hesen ependi yene xitayda qosh grazhdanliq qanuni yolgha qoyulsa, xitay hökümitining chet'ellerde xitaygha qarshi pa'aliyet élip bériwatqan Uyghur siyasiy pa'aliyetchilerni tutqun qilish herikitining yenimu kéngiyidighanliqini tekitlidi hemde yüz bérish éhtimali bolghan xeterlerning aldini élish kéreklikini agahlandurdi.

Élshat hesen ependi yene bu heqte toxtilip, amérika, yawropa elliri we türkiye qatarliq döletlerning puqraliqigha ötüp bolghan Uyghurlarning xitayda yolgha qoyulmaqchi bolghan "Qosh grazhdanliq qanuni" gha segeklik bilen mu'amile qilishi lazimliqini we özining xitay puqraliqidin chiqip ketkenlikini ispatlaydighan höjjetlerni saqlap qoyushning zörürlükini bildürdi.

Toluq bet