Аталмиш «шинҗаң вәкиллири» ялғанчилиқ билән әйибләнмәктә

Мухбиримиз гүлчеһрә
2017-10-25
Share
xitay-19-qurultay-chen-chuengo-uyghur-gruppisi.jpg Хитай компартийисиниң 19-қурултийиға қатнашқан уйғур аптоном райони вәкилләр өмикиниң өмәк башлиқи чен чүәнго башчилиқидики вәкилләр. 2017-Йили 19-өктәбир, бейҗиң.
REUTERS

Дәлилләшлиримиздин мәлум болушичә, бейҗиңда ечиливатқан хитай компартийәсиниң 19-қурултийи сәвәблик елинған бихәтәрлик тәдбирлири болса, уйғур аптоном районида сиясий вәзийәтниң җиддийлишишиға түрткә болған. Райондики бир қисим амма, райондики илгирикигә қариғанда техиму еғир болған тәқибләш сиясәтлири вә уйғур дияри вәзийитидә 19-қурултайдин кейин яхши өзгириш болуши мумкин, дәп қараватқанлиқиму билинмәктә.

Әмма, 18-өктәбир бейҗиңда башланған хитай компартийәсиниң 19‏-қурултийида ши җинпиң «бир бәлвағ, бир йол» истратегийәсини әмәлгә ашурушта «тәрәққиятқа тосалғулуқ қилидиған ағдурмичилиқ, бөлгүнчилик вә террорлуқ» қа давамлиқ зәрбә беришини күчәйтидиғанлиқини тәкитлигән. Бир қисим анализчилар, бу сөзниң уйғур районидики бу қаттиқ вәзийәтниң бундин кейинму йәнә давамлишидиғанлиқидин бишарәт беридиғанлиқини оттуриға қоюшти.
Униң үстигә 19 -қурултайға даир хитай мәтбуатлириниң хәвәрлиригә қариғанда, уйғур аптоном райони вәкиллириниң уйғур районидики әмәлий мәсилиләрни оттуриға қоюш турмақ ши җинпиңниң районда йүргүзүватқан сиясәтлиригә миннәтдарлиқ билдүргән вә садақәтмәнликини ипадиләшкән.

Улар, «җуңхуа миллитиниң улуғ гүллиниши» дин ибарәт «җуңго арзуси» ни чоқум ишқа ашуралаймиз, дәп вәдә беришкән. Йиғинға қатнашқан уйғур аптоном райони вәкилләр өмикиниң қатарида өмәк башлиқи чен чүәнго вә әркин имирбақи, шөһрәт закир, нәйим ясин, нурлан әбилмәҗин қатарлиқларниңму барлиқи мәлум.

Хитайниң мәтбуатлириниң ейтишичә, бу нөвәтлик партийә қурултийиға хәлқарадики 200 дин артуқ мәтбуат вә 800дин артуқ һәр хил тиллиқ мухбирлар қатнашқан һәм йиғин музакирилири доклатлири пүтүнләй ахбаратқа ечиветилгән.
«Хәлқ тори» уйғурчә қанилиниң 23-өктәбир бейҗиңдин бәргән хәвиригә қариғанда, партийә 19-қурултийи вәкили, ават наһийәлик парткомниң муавин секретари обулқасим мәттурсун мухбирларниң зияритини қобул қилғанда, хитайниң уйғур районида йолға қойған маарип, давалаш вә ишқа орунлишиш қатарлиқ һәр қайси тәрәпләргичә болған түрлүк сиясәтлирини махтап, хәлқниң бу сиясәтләрдин хитай партийә мәркизий комитетиниң сәмимий ғәмхорлуқини һес қилғанлиқини ейтқан.

Обулқасим мәттурсун әсли хотәнниң керийә наһийәси, җай йезисиниң партийә секретари болуп, йерим йилдин буян уйғур диярида әвҗи алған «үч хил күчләр» вә «икки йүзлимичиләр» гә қарши очуқ хәт елан қилишни башлап бәргән шәхс иди.

Хитай мәмликәтлик хәлқ қурултийиниң муавин мудири әркин имирбақи уйғур райони вәкилләр өмикиниң музакирисигә қатнашқанда, «ши җинпиң ядролуқидики партийә мәркизий комитетиниң рәһбәрлики, муһим сиясәтләр йолға қоюлуп һәл болмай кәлгән мәсилиләр һәл болди» дәп баһа бәргән шуниңдәк өзиниң вә райондики партийә һөкүмәт кадирлириниң садақәтмәнликини йәткүзгән.

Инкаслардин мәлум болушичә, хитай һөкүмити илгири гәрчә райондики қазақ, қирғизға охшаш башқа йәрлик милләтләргә бир қәдәр юмшақ сиясәт қоллинип кәлгән болсиму, әмма йеқинқи йиллардин буян уйғурдин башқа бу йәрлик милләтләрму охшашла районда йолға қоюлуватқан диний, мәдәнийәт вә сиясий җәһәтләрдики тәқибләш сиясәтлириниң тәсиригә учримақта. Бир қисим қазақ, қирғизларниңму охшашла диний, сиясий сәвәбләр билән тәрбийәләш мәркәзлиригә қамалғанлиқи, һәтта қанунсиз һалда даириләрниң бастуруш вә зиянкәшликлиригә учриғанлиқи ашкарилинип кәлмәктә. Һалбуки, дини етиқади, тили, маарипи вә мәдәнийәтлири охшаш чәкләшкә учраватқан бу милләтләрниң вәкиллириму, охшашла өз хәлқи учраватқан бу әһваллар вә хәлқиниң дәрдини һәм тәләп пикирлирини аңлатмиған.

Хәлқарадики бир қисим уйғур вәзийитигә диққәт қиливатқан көзәткүчиләр зияритимизни қобул қилип, гәрчә бу йиғин пүтүн дуня мәтбуатиниң диққитидә болуватқан бир пәйттә, аталмиш «шинҗаң вәкиллири» ниң сөзлириму диққәт тартидиғанлиқи ениқ болсиму, әмма уларниң илгирики нөвәтлик вәкилләргә охшашла компартийәгә садақәтмәнликтин башқини ипадилимигәнликидин һәйран қалмиғанлиқини, чүнки аталмиш вәкилләрниң пәқәтла компартийәгә садиқ кишиләр таллинидиғанлиқи, уларниң һечқачан өз хәлқи дучар болуватқан еғир мәсилиләрни аңлатмайдиғанлиқини билдүрүшти.

Қазақистандин исмини ашкарилимаслиқ шәрти билән зияритимизни қобул қилған қазақ паалийәтчи, өзиниң 19-қурултайни көзитип келиватқанлиқини баян қилип, гәрчә хитайниң иқтисади тәрәққияти вә дипломатик мунасивәтлириниң йүксиливатқанлиқиға көз юмғили болмисиму, әмма хитайниң бир партийә һакимийәт башқуридиған системисиниң барғанчә чекинишкә қарап кетиватқанлиқини көрүватқанлиқини билдүрди. У йәнә ши җинпиң тәхткә чиққандин кейин, хитайниң «бир бәлвағ, бир йол» пиланиға қазақистандиму зор қизиқиш болуватқан вә икки дөләт мунасивәтлири барғанчә йеқинлишиватқан бундақ бир вәзийәтниң уйғур аптоном районидики қазақларла әмәс, бәлки қазақистандики қазақларниңму уйғур аптоном районидики һәқиқий әһвалларни, қазақлар дуч келиватқан вәзийәтни аңлитишиға пайдисиз болуватқанлиқини ейтти.

Қазақистанда уйғур дияридин чиққан қазақларниң вәкили сүпитидә, уйғур дияридики қазақ вә башқилар учраватқан кишилик һоқуқ мәсилилирини аңлитишта актип паалийәт елип бериватқан бу қазақ зиялий йәнә, «19-қурултайға қатнашқан қазақ вәкилләр, қазақлар учраватқан мәсилиләр вә уларниң арзусини аңлатмиған болсиму, әмма буниңға инкас қайтурмиғанда, хитайниң районда қазақ вә башқа аз санлиқ милләтләргә қарита техиму қаттиқ бастуруш сиясити йүргүзидиғанлиқидин қазақистанни вә дуняни агаһландуруш, шундақла хитайниң иқтисадий вә сиясий җәһәттики кеңәймичилик сияситини ашкарилаш керәк» дәп билдүрди.

Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси, уйғур дияри вә хитай вәзийити көзәткүчиси илшат һәсән: «хитай һөкүмитиниң уйғур елини үсти очуқ түрмигә айландуруп, уйғур қатарлиқ йәрлик хәлқләргә елип бериватқан чәктин ашқан зулум сиясәтлири дуняға ашкарилинип кәткән бир вақитта, аталмиш пурсәтпәрәс вәкилләрниң ялғанлири арқилиқ ши җинпиң һакимийити өзиниң уйғур елидә елип бериватқан бастуруш қилмишлирини йошуруп қалалмайду» дәп билдүрди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.