Хитайниң “шинҗаң сиясити” иқтисадий тәрәққиятни асас қилиштин муқимлиқни қоғдашқа бурулған

Мухбиримиз әркин
2014.01.16
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
nur-bekri-ikki-chong-yighinda-305.jpg Нур бәкри хитайниң икки чоң йиғинида мухбирларниң соаллириға җаваб бәрмәктә. 2011-Йили 8-март.
AFP

Хитай компартийиси сиясий бюросиниң өткән йили 19‏-декабир чақирилған “шинҗаң хизмәт” йиғинидин буян, у уйғур елинған алақидар бәзи конкрет орунлаштурушларни елип беришқа башлиди.

Уйғур вәзийитини йеқиндин көзитип келиватқан мутәхәссисләрниң билдүрүшичә, хитайниң йеқинқи бир қанчә күндин буянқи бәзи орунлаштурушлириға вә юқири дәриҗилик әмәлдарларниң сүз һәрикәтлиригә қариғанда, униң иқтисадий тәрәққиятни асас қилған “шинҗаң сиясити” муқимлиқни асас қилишқа бурулған.

Хитай җамаәт хәвпсизлик министири го шиңкунниң йеқинда қилған сөзи, уйғур аптоном райониниң рәиси нур бәкриниң пәйшәнбә күни аптоном районлуқ 12 ‏-нөвәтлик хәлқ қурултийиниң йиғинида бәргән доклати, униң сияситидики өзгиришкә алақидар бәзи сигналларни бәргән.

Даириләр йәнә, йеқинда бейҗиң гарнизон қоманданлиқ штабиниң башлиқини алмаштуруп, аталмиш террорлуққа қарши туруш ишлирида мутәхәссисләшкән бир генерал майорни гарнизон қоманданлиқиға тәйинлигән.

Хитайниң “йәр шари вақти гезити” генерал майор пән ляңшиниң бейҗиң гарнизон қоманданлиқиға тәйинлиниши һәққидә тохтилип, буниң өткән йили өктәбирдә йүз бәргән тйәнәнмен террорлуқ һуҗумидин кейинки истратегийилик орунлаштуруш икәнликини илгири сүргән. Хитай һөкүмити 28‏-өктәбир йүз бәргән һуҗумни шәрқий түркистан ислам һәрикитигә бағлиған иди.

Лекин америкида турушлуқ хитай зиялийси, принсетон университетиниң җуңго мәсилилири тәтқиқатчиси чен куйде әпәндиниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң сияситини юқумлуққа йөткиши униң уйғур вә тибәт мәсилисидә өзигә болған ишәнчи йоқлуқини көрситиду.

У мундақ деди: бу уларниң вәзийәткә қойған диагнози билән мунасивәтлик. Мән уларниң диагнозини тоғра, дәп қаримисамму, бирақ улардики кризис вә бихәтәрлик туйғуси наһайити еғир. Шуңа улар бу хил сиясәт йүргүзүватиду. Һалбуки, бу сиясәт йәнә бир мәзгил давам қилиши болупму, шинҗаң вә шизаңдәк районларда асаслиқ нишанни бихәтәрликкә қаритиду. Шуңа буниңға идийидә тәйярлиқ қилип қоюш лазим. Компартийә һөкүмити 3 кә ишәнчни тәкитлисиму, бирақ йеқинқи бир йилдин буян шуни көрүвелишқа болиду, йәни униңда өзиниң қанунийлиқиға болған ишәнч йоқ. Бу әһвал болупму шинҗаң вә шизаңда алаһидә гәвдилик. Уйғурлар вә тибәтләр униң бу райондики һөкүмранлиқиниң қанунийлиқиға җиддий соал қойди. Униң үстигә, хәлқара җәмийәт уларға һесдашлиқ қиливатиду. Шуңа, җуңго һөкүмити бурунқидин техиму қаттиқ бастуруш тәдбирлирини йүргүзүши еһтимал.

Нур бәкри пәйшәнбә күни аптоном районлуқ хәлқ қурултийиниң йиғинда қилған сөзидә, аталмиш террорлуқ вә диний әсәбийликкә зәрбә берип, муқимлиқни қоғдаш 2014‏-йиллиқ хизмәтниң алдинқи нишани, дәп көрситип, диний әсәбийликни қәтийлик билән бастуридиғанлиқи, аталмиш зораван террорлуқ вә зор көләмлик вәқәләрниң алдини алидиғанлиқини тәкитлигән.

Буниңдин 3 күн аввал, хитай җ х министири го шеңкун һәр қайси өлкә, аптоном районларниң җ х назирлириға йиғин ечип, террорлуқ һуҗумларға қаттиқ қоллуқ билән тақабил турушни, дөләт бихәтәрликигә капаләтлик қилишни тәләп қилған. У: пүтүн мәмликәттики барлиқ сақчи органлири террорлуқ һуҗумға қарши күрәштә қәтий болуши керәк, дегән.

Лекин, чен куйде әпәнди, хитай һөкүмитиниң һазир қайта йүргүзүшкә башлиған муқимлиқни асас қилиш сиясити бурун йолға қоюлуп мәғлуп болғанлиқи, буниң вәзийәтни техиму кәскинләштүрүветиштин башқа һечқандақ ишқа яримайдиғанлиқини билдүрди.

У: җуңго компартийисиниң шинҗаңдики һөкүмранлиқ тарихий, болупму 2000‏‏-йилдин кейинки һөкүмранлиқ тарихий униң сияситиниң мәғлуп болғанлиқини көрсәтти. Униң сиясити шинҗаңда вәзийәтни бесиқтуруп контроллуқни ишқа ашурмайла қалмай, техиму зор қаршилиқ кәлтүрүп чиқарди. Шуңа, у өзиниң бурунқи сиясити мәғлуп болғанлиқи, буни әслигә кәлтүргили болмайдиғанлиқи, әгәр у давамлиқ бу сиясәтни йүргүзсә, миллий зиддийәтниң техиму кәскинликини ениқ тонуп йетиши лазим. Шуңа у өзиниң сияситини пүтүнләй өзгәртип, йеңи сиясәт йүргүзүши зөрүр. Тәдбир қоллинип уйғурларниң асаси һоқуқиға һәқиқий һөрмәт қилғанда, милләтләр өз ара тинч биргә яшишини әмәлгә ашурғили болиду. Әпсуски, бу нуқтини бәзи тәрәққийпәрвәр әмәлдарлар тонуп йәтсиму, бирақ мутләқ көпчилик әмәлдарлар бу нуқтини тонуп йәтмиди. Улар пәқәт юқири бесимлиқ сиясәтла мәсилини һәл қилиду, дәп қарайду. Бирақ тарих бу сиясәтниң мәғлуп болғанлиқини көрсәтти, деди.

Хитай компартийиси сиясий сиясий бюросиниң 19‏-декабирдики йиғиниға ши җинпиң риясәтчилик қилған. Йиғин ахирлишип әтиси йәни 20‏-декабир, уйғур аптоном районлуқ партком секретари җаң чүншйән үрүмчидә юқири дәриҗилик әмәлдарларни җиддий йиғинға чақирип, йиғинниң қарари вә ши җинпиңниң йиғинда қилған сөзлирини йәткүзгән иди. У, шуниңдин кейинки 15 күн ичидә юқири дәриҗилик әмәлдарларни 4 қетим чақирип, ахбарат васитилириниң диққитини қозғиған.

Бирақ анализчиларниң қаришичә, хитай һөкүмити уйғур елинған нурғун мәбләғ салған болсиму, бирақ уйғурларға һечқандақ қарар қилиш һоқуқи берилмигән. Чен куйде әпәнди, уйғур ели җүмлидин тибәттики барлиқ мәсилиниң негизи йәрлик хәлқниң һәр хил һоқуқлириға капаләтлик қилиш -қилмаслиқ мәсилиси икәнликини көрсәтти.

У мундақ деди: мәдәнийәт, диний етиқад, кишилик һоқуқ вә баравәрлик һоқуқиға капаләтлик қилиш, аптономийә һоқуқи йүргүзүп, өз өзини башқурушиға капаләтлик қилиш мәсилисидур. Шинҗаң җүмлидин шизаңдики әң негизлик мәсилә, йәрлик хәлқниң асасий һоқуқиға һөрмәт қилиштур. Бу мәйли мәдәнийәт һоқуқи болсун яки диний етиқад һоқуқи болсун. Уларниң кишилик һоқуқ вә башқа җәһәтләрдики һоқуқи башқа милләтләргә охшашла капаләткә игә болуши лазим. Әгәр у уйғур аптоном райони болса, уларниң өз өзини идарә қилиш һоқуқиға һөрмәт қилиш вә униңға капаләтлик қилиш керәк. Бу җәһәттики мәсилиләр һәл қилинмиса, кәлгүсидә пушайманни алидиған қача чиқмайду. Шуңа, йәнила чоқум өз ара асаси һоқуққа капаләтлик қилидиған бир келишим болуши лазим. Бу уйғурларниң мәдәнийәт һоқуқи, маарип һоқуқи, ана тил һоқуқи вә һәр хил етиқад һоқуқиға һәқиқий капаләтлик қилишни өз ичигә елиши керәк. Буни қилиш тәсму әмәс. Бирақ җуңго компартийиси уларниң бу һоқуқиға һөрмәт қилишни бөлгүнчилик, дәп әнсирәйду. Бундақ дәп қаралса, бу мәсилә мәңгү һәл болмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.