Yang jyenli “Uyghur élidiki mesililer xata milliy siyaset, milliy basturush we chong xitaychiliqtin kélip chiqqan”

Muxbirimiz gülchéhre
2014.05.08
uyghur-baqqal-saqchi-oq-1.jpg Saqchilar Uyghur baqqalgha oq chiqirip yarilandurghan körünüsh. 2013-Yili séntebir, ürümchi.
Social Media

Xitay re'isi shi jinpingning Uyghur éligha qaratqan ziyaritidin kéyin bir qisim xitay ichi we sirtidiki xitay analizchilirimu obzor élan qilip, xitay hökümiti weziyetni we milliy ziddiyetni hel qilish üchün Uyghurlargha qaratqan milliy siyasitini tüptin özgertishi shert ikenlikini otturigha qoymaqta.

Shu xil pikirde izchil halda xitayning sherqiy türkistandiki xata siyasetliri we Uyghurlar yoluquwatqan türlük mesililer üstide obzor we mulahizilerni élan qilip kéliwatqan, amérikidiki “Junggo puqralar küchi” teshkilatning rehbiri yang jyenli ependi charshenbe küni ziyaritimizni qobul qilip xitay dölet rehbiri bolghan shi jinpingning Uyghur éligha qaratqan ziyaritining u jaydiki milliy ziddiyetni kücheytip, weziyetni keskinleshtürüshtin bashqa héchqandaq ehmiyiti bolmighanliqini otturigha qoydi we Uyghur élida we xitayda yüz bergen Uyghurlarning qarshiliq heriketlirige, milliy ziddiyetlerge xitay hökümitining xata milliy siyasiti, Uyghurlarni siyasiy, diniy, medeniy, iqtisadiy jehetlerdin qattiq basturushi seweb boluwatqanliqini körsitip, Uyghur élida az sanliq milletlerge milletler ittipaqliqini kücheytishni tekitleshning ornigha, aldi bilen chong xitaychiliqqa bekrek qarshi turush kérek” dédi.

Chet'el axbaratlirida obzor we mulahize élan qiliwatqan xitay mulahizichilirining bayanliridin melum, xitay re'isi shi jinpingning partiye 18-qurultiyidin kéyinla tuyuqsiz Uyghur éligha bérishi, xitay mulahizichilirini heyran qilmighan, xitay közetküchilerning qarishiche yéqinqi yillardin buyan Uyghurlarning qarshiliq heriketlirining téximu küchiyip hetta bu xil qarshiliqlarning xitay ichidimu ipadilinishi elwette weziyetning keskinlikini körsitip bermekte, bu xil weziyet shi jinpingning Uyghur élidiki weziyetni yaxshilashqa tedbir qollanmisa bolmaydighan yerge kelgenlikini tonutqan. Bu xil weziyette shi jinping elwette Uyghur éligha bérishi we milliy ziddiyetlerni peseytish üchün heriket qilishi muqerrer idi dep qarighan yang jyenli ependi, halbuki shi jinpngning Uyghur éligha bérishi toghra bir seper bolsimu, uning Uyghur élida yenila oxshash kona siyasetlerni yenimu qattiq tekitlep, siyasitige héchqandaq bir özgirish kirgüzüshtin söz achmasliqi bekmu epsuslinarliq dep körsetti.

-Shi jinpingning yéqindiki Uyghur éli sepiri “Shinjang” weziyitining heqiqeten jiddiylikini, uninggha ehmiyet bermise bolmaydighanliqini tonup yetkenlikini körsitip bersimu, bekmu epsus, u yenila kommunistik partiyining Uyghur éligha qaratqan siyasitidiki qatmal idiyisi boyiche tepekkur qilip qilche islah qilmay yenila oxshash pütün mesililerge seweb bolghan xata siyasitini tekrarlidi. Yenila milliy ziddiyetlerni, naraziliqni qattiq basturush arqiliq hel qilishqa ishiniwatidu, özining siyasitidin mesile chiqqanliqini tonup yetmey eslidiki kona siyasetni yürgüzüshte bésim az bop qaptu dégendek bésimni yenimu ashurmaqta. Emma, xitay kompartiyisi shuni tonush kérekki, bésim bilen mesilini hel qilalmaydu, bésim qanche kücheygende uningdin kélidighan qarshi küchmu shunche zor bolidu.

Bu nöwet shi jinping yene bu jayda peyda boluwatqan mesilining hemmisini Uyghurlar keltürüp chiqiriwatidu, shinjangni ayrip chiqip ketmekchi bolghanliqidin peyda boluwatidu dep, Uyghur bilen xitay arisigha düshmenlik uruqini chachti. Bu Uyghurlargha qesten yürgüzülüwatqan milliy basturush.

Yang jyenlining qarishiche, xitay kommunist hökümiti shinjangning iqtisadiy tereqqiy qilsila bu jaydiki mesililer özlükidin hel bolup kétidu dep qarawatidu. Halbuki, bu jayda iqtisadqa érishiwatqan yerlik millet Uyghurlar emes köchmen xitaylar.

-Uyghur élidiki barliq bayliq we iqtisadiy menbelerning xitay emeldarlarning qolida bolushi, xitaylarning xalighanche iqtisadiy bulangchiliq élip bérishi, xitaydiki parixor emeldarlarning hoquqidin paydilinip qiliwatqan bulangchiliqidin perqliq, chünki buningda bir milliy basturush xaraktéri bar. Xitay köchmenlirining iqtisadiy jehettiki talan-tarajliri bolsa milliy ziddiyetni yene bir yéngi baldaq kötürüwatqan mesile.

Elwette qarap baqsaqmu, siyasiy hoquqning hemmisi xitayning qolida, barliq bayliqqa ige bolidighan menbeler xitay köchmenler teripidin igilen'gen, ishqa orunlishishta Uyghurlar chetke qaldurulghan.

Siyasiy jehettin basturulush iqtisadiy jehettin talan-taraj qilinish elwette Uyghurlarning ghezipini qozghaydu. Milliy ziddiyet peyda qilidu. Qarshiliqlarning partlap chiqishigha ot yaqidu.

Yang jyenli yene, pütün mesililerning kélip chiqishigha xitayning milliy basturushi, Uyghurlargha qaratqan adaletsiz siyasetliri seweb boluwatqan turup yenila Uyghurlargha atalmish “Milletler ittipaqliqni tekitlesh” bir zorawanliq dep körsetti:
-Bu jaydiki milliy ziddiyetlerni hel qilishta aldi bilen chong xitaychiliqni yoqitish kérek, chünki Uyghur élidiki mesililerde chong xitaychiliq asasliq rol oynap kelmekte. Ürümchide hazir xitay nopusi yerlik nopustin xélila éship ketti, xitay hökümitining köchmen siyasiti intayin natoghra xeterlik bir siyaset, Uyghur élida barliq hoquq yürgüzgüchiler xitay, xitay hökümitining siyasiy arqa tiriki türtkiside yuqiri orun'gha ige barliq menpe'etning hemmisige ige bolup bulangchiliq qiliwatqanlar, menpe'etliniwatqanlar wang léchu'en we uning tughqanlirigha oxshash xitaylar, ular Uyghurlarning tilini bilmeydu. Medeniyitini chüshenmeydu we yaki hörmetmu qilmaydu, Uyghurlar bozek qilishqa uchraydu, shundaq turup bu jayning igisige yene biz bilen ittipaq öt dése kim maqul bolidu? bu peqetla eqilge sighmaydu. Bu ziddiyetni hel qilish emes téximu kücheytish.

Yang jyenli yene, xitay hökümitining qosh til ma'aripini xata yürgüzüp Uyghurlarning medeniyet hoquqini depsende qilishiningmu ziddiyet we qarshiliqning küchiyishige tesir körsitiwatqanliqini tekitlep mundaq dédi:
-Qosh til ma'arip siyasiti xitay hökümitining Uyghur we bashqa az sanliq milletlerge qolliniliwatqan ortaq ma'arip siyasiti, emma uning yürgüzülüshide mesile bar yeni xitay tilining muhimliqini tekitlep Uyghur tilini chetke qaqmaqta, uni kemsitmekte, chünki u jayda hoquq tutquchilar xitay, Uyghur aptonom rayonida emel tutuwatqan xitaylar Uyghur tili bilmeydu, ish tépish üchün Uyghurlar xitayche bilishi shert. Bu elwette asta-asta Uyghur tilining yoqilishini keltürüp chiqiridu, bumu bir medeniy jehettin basturush. Bu basturush milliy ziddiyetni kücheytidu, shi jinping yene xitay tili bilgendila yaxshi xizmet tapalaysen dep ashkara éytti. Bu intayin xeterlik, Uyghurlar özining élida özining tilini ishlitelmeydu, Uyghurlarning her qandaq bir mesilige bolghan naraziliqi bölgünchilik, milletler ittipaqliqigha qilin'ghan buzghunchiliq, siyasiy jinayet dep basturulidu, bu basturush téximu zor qarshiliqlargha sewebchi bolmaqta. Méningche aldi bilen, ziddiyetlerni hel qilish üchün Uyghurlargha özlirini idare qilish, bashqurush hoquqi bérish kérek, ular özlirining mesililirini milliy we kishilik hoquq mesililirini özliri hel qilishi, öz teqdirini özliri belgilishi kérek.

Méning endishe qiliwatqinim, shi jinping bu qétim Uyghur élida eksiche Uyghurlargha qarita basturushni téximu qanunlashturdi, xata siyasitini tekrarlawatidu, bu bir dölet rehbiri bolush süpiti bilen özige we pütün xitay puqralirigha qilghan mes'uliyetsizlik, hazirqidek weziyette Uyghurlarning naraziliqi kücheydi, milliy ziddiyet keskin, Uyghurlarning qarshiliqliri méningche téximu shiddetlik bolidu, xitaylar u yerde özini hergiz xatirjem hés qilalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.