Хитай һакимийитиниң уйғур илидики ғәйрий нормал сиясий иҗраатлири

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2013.08.22
shi-jinping-bashchiliqidiki-7-daimy-heyiti.jpg Хитай компартийиси мәркизи комитет сиясий бюросиниң ши җинпиң башчилиқидики 7 кишилик даимий әзаси. 2012-Йили 15-ноябир, бейҗиң.
AFP

Хитай һөкүмитиниң 9-номурлуқ мәхпий һөҗҗити дөләт һакимийитиниң еғир кризисқа патқанлиқини ашкарилиди. Компартийә һөкүмранлиқиниң даимий мәвҗутлуқиға тәһдит салидиған 7 түрлүк һадисә “еғир апәт” сигналини чалди.

Фирансийә авазиниң 21-авғуст күни нюйорк вақит гезитидин нәқил елип бәргән “хитайниң 9-номурлуқ һөҗҗити ғәрбниң асасий қанунға таянған демократийисиниң тәсиридә компартийиниң еғир кризисқа патқанлиқини ашкарилиди” намлиқ хәвиридә баян қилинишичә, хитай һөкүмити йеқинда 9-номурлуқ һөҗҗәтни ички қисимда тарқитип, хитай коммунистик партийисиниң һөкүмранлиқиға еғир тәһдит пәйда қилған ағдурмичилиқ характеридики йәттә түрлүк мәсилини оттуриға қойған. Хәвәрдә, ши җинпиңниң “ғәрбниң асасий қанунға таянған демократийиси” қатарлиқ 7 түрлүк еқимдин вәһимигә чүшкәнлики, компартийә һакимийитини сақлап қелиш үчүн бу еғир апәтниң алдини елишқа урунуватқанлиқи вә мәркәздә чақирилған ички йиғинда қаттиқ агаһландуруш сигнали челип, дөләт әмәлдарлирини бу мәхпий һөҗҗәтниң роһи бойичә җиддий тәдбир елишқа чақирғанлиқи көрситилгән.

Хәвәрдә әскәртилишичә, мәзкур һөҗҗәт ши җинпиңниң имзаси билән ички қисимға тарқитилған болуп, һөҗҗәттә ғәрбниң асасий қанунға таянған демократийисидин сирт, йәнә кишилик һоқуқ универсал қиммәт қариши, ахбарат әркинлики, әдлийәниң мустәқиллиқи, компартийә тарихини пүтүнләй инкар қилиш вә йеңичә әркинлик еқими қатарлиқ ғәрб әллиридә омумлашқан йәттә түрлүк идийиви еқим тилға елинған. Ши җинпиңниң компартийә рәһбәрлиригә қарита бәргән ички агаһландурушида партийә юқири қатлам рәһбәрлириниң түрлүк әндишилири әкс әткән болуп, иқтисадий тәрәққияттики чекиниш, хәлқниң черикликкә қарши ортақ ғәзәп-нәпрәтлири, сиясий ислаһатни тәшәббус қилғучи демократик еқимниң хирислири, бир партийә һөкүмранлиқиға қарши күчләрниң хәлқниң партийә вә һөкүмәткә болған наразилиқидин пайдилинип, дөләт рәһбәрлириниң мәбләғлирини тор бәтләрдә ашкарилаш долқуни қозғиши, ахбаратқа болған қамалға қарши чуқанлар қатарлиқ назук мәсилиләр тилға елинған.

Хәвәрдә йәнә, хитай мәркизи комитетиниң 9-номурлуқ мәхпий һөҗҗитиниң, бундин илгири бейҗиң вә шаңхәйдики алий мәктәпләргә чүшүргән “йәттини сөзлимәслик” пәрманиға уйғунлуқи тилға елинған. Фирансийә сәргй понтоисә университетиниң хитай профессори җаң лүн йәттини сөзлимәслик мәсилиси тоғрисида 26-июн күни фирансийә авазиниң зияритини қобул қилғанда, бу принсипниң хитайни заваллиққа башлап баридиғанлиқини, ши җинпиңниң һазир милләтчилик вә дөләтчиликни һәмминиң үстигә елип чиқип, хитайларни һалакәт деңизиға башлап кетиватқанлиқини тилға алған. У йәнә, хитайниң нурғун сиясәтлириниң әмәлийәттә язма һөҗҗәт шәклидә әмәс, бәлки еғизаки буйруқ яки телефон йиғинлиридики еғиз пәрмани арқилиқ иҗра қилинидиғанлиқини, йәттини сөзлимәслик пәрманиға охшаш пәрманларниң еғиз буйруқи билән йиллардин буян кәң иҗра қилинип келингәнликини әскәрткән.

Д у қ иҗраийә комитети рәиси долқун әйсаниң илгири сүрүшичә, хитайниң уйғур илидики һөкүмранлиқида еғиз пәрманиға таянған сиясәтләр йиллардин буян омумйүзлүк иҗра қилинип келиниватқан болуп, бәзидә қанлиқ тоқунушларниң мәйданға келишигә сәвәб болмақта. У сөзидә, аталмиш “қош тиллиқ маарип”, сақал, ромал чәкләш сиясәтлириниң әмәлийәттә хитай асасий қануни вә миллий территорийилик аптономийә қануниға хилап икәнликини, бу тоғрисида мәйли хитай мәркизиниң, яки уйғур аптоном район даирилириниң һечқандақ язма һөҗҗити йоқлуқини тилға алди.

Хитайниң йәттини сөзлимәслик пәрманида “универсал қиммәт қариши тоғрилиқ сөзлимәслик, ахбарат әркинлики тоғрилиқ сөзлимәслик, пуқралар җәмийити тоғрилиқ сөзлимәслик, пуқралар һоқуқи тоғрилиқ сөзлимәслик, әдлийиниң мустәқиллиқи тоғрилиқ сөзлимәслик, һоқуқдарлар капитализми тоғрилиқ сөзлимәслик вә компартийиниң тарихи хаталиқи тоғрилиқ сөзлимәслик” қатарлиқлар тәкитләнгән болуп, бу пәрман хоңкоң ахбарат васитилири арқилиқ елан қилинғандин кейин, хитай җәмийитидә зор ғулғула қозғиған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.