Xitay hakimiyitining Uyghur ilidiki gheyriy normal siyasiy ijra'atliri

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2013.08.22
shi-jinping-bashchiliqidiki-7-daimy-heyiti.jpg Xitay kompartiyisi merkizi komitét siyasiy byurosining shi jinping bashchiliqidiki 7 kishilik da'imiy ezasi. 2012-Yili 15-noyabir, béyjing.
AFP

Xitay hökümitining 9-nomurluq mexpiy höjjiti dölet hakimiyitining éghir krizisqa patqanliqini ashkarilidi. Kompartiye hökümranliqining da'imiy mewjutluqigha tehdit salidighan 7 türlük hadise “Éghir apet” signalini chaldi.

Firansiye awazining 21-awghust küni nyuyork waqit gézitidin neqil élip bergen “Xitayning 9-nomurluq höjjiti gherbning asasiy qanun'gha tayan'ghan démokratiyisining tesiride kompartiyining éghir krizisqa patqanliqini ashkarilidi” namliq xewiride bayan qilinishiche, xitay hökümiti yéqinda 9-nomurluq höjjetni ichki qisimda tarqitip, xitay kommunistik partiyisining hökümranliqigha éghir tehdit peyda qilghan aghdurmichiliq xaraktéridiki yette türlük mesilini otturigha qoyghan. Xewerde, shi jinpingning “Gherbning asasiy qanun'gha tayan'ghan démokratiyisi” qatarliq 7 türlük éqimdin wehimige chüshkenliki, kompartiye hakimiyitini saqlap qélish üchün bu éghir apetning aldini élishqa urunuwatqanliqi we merkezde chaqirilghan ichki yighinda qattiq agahlandurush signali chélip, dölet emeldarlirini bu mexpiy höjjetning rohi boyiche jiddiy tedbir élishqa chaqirghanliqi körsitilgen.

Xewerde eskertilishiche, mezkur höjjet shi jinpingning imzasi bilen ichki qisimgha tarqitilghan bolup, höjjette gherbning asasiy qanun'gha tayan'ghan démokratiyisidin sirt, yene kishilik hoquq uniwérsal qimmet qarishi, axbarat erkinliki, edliyening musteqilliqi, kompartiye tarixini pütünley inkar qilish we yéngiche erkinlik éqimi qatarliq gherb elliride omumlashqan yette türlük idiyiwi éqim tilgha élin'ghan. Shi jinpingning kompartiye rehberlirige qarita bergen ichki agahlandurushida partiye yuqiri qatlam rehberlirining türlük endishiliri eks etken bolup, iqtisadiy tereqqiyattiki chékinish, xelqning chériklikke qarshi ortaq ghezep-nepretliri, siyasiy islahatni teshebbus qilghuchi démokratik éqimning xirisliri, bir partiye hökümranliqigha qarshi küchlerning xelqning partiye we hökümetke bolghan naraziliqidin paydilinip, dölet rehberlirining mebleghlirini tor betlerde ashkarilash dolquni qozghishi, axbaratqa bolghan qamalgha qarshi chuqanlar qatarliq nazuk mesililer tilgha élin'ghan.

Xewerde yene, xitay merkizi komitétining 9-nomurluq mexpiy höjjitining, bundin ilgiri béyjing we shangxeydiki aliy mekteplerge chüshürgen “Yettini sözlimeslik” permanigha uyghunluqi tilgha élin'ghan. Firansiye sergy ponto'ise uniwérsitétining xitay proféssori jang lün yettini sözlimeslik mesilisi toghrisida 26-iyun küni firansiye awazining ziyaritini qobul qilghanda, bu prinsipning xitayni zawalliqqa bashlap baridighanliqini, shi jinpingning hazir milletchilik we döletchilikni hemmining üstige élip chiqip, xitaylarni halaket déngizigha bashlap kétiwatqanliqini tilgha alghan. U yene, xitayning nurghun siyasetlirining emeliyette yazma höjjet sheklide emes, belki éghizaki buyruq yaki téléfon yighinliridiki éghiz permani arqiliq ijra qilinidighanliqini, yettini sözlimeslik permanigha oxshash permanlarning éghiz buyruqi bilen yillardin buyan keng ijra qilinip kélin'genlikini eskertken.

D u q ijra'iye komitéti re'isi dolqun eysaning ilgiri sürüshiche, xitayning Uyghur ilidiki hökümranliqida éghiz permanigha tayan'ghan siyasetler yillardin buyan omumyüzlük ijra qilinip kéliniwatqan bolup, bezide qanliq toqunushlarning meydan'gha kélishige seweb bolmaqta. U sözide, atalmish “Qosh tilliq ma'arip”, saqal, romal cheklesh siyasetlirining emeliyette xitay asasiy qanuni we milliy térritoriyilik aptonomiye qanunigha xilap ikenlikini, bu toghrisida meyli xitay merkizining, yaki Uyghur aptonom rayon da'irilirining héchqandaq yazma höjjiti yoqluqini tilgha aldi.

Xitayning yettini sözlimeslik permanida “Uniwérsal qimmet qarishi toghriliq sözlimeslik, axbarat erkinliki toghriliq sözlimeslik, puqralar jem'iyiti toghriliq sözlimeslik, puqralar hoquqi toghriliq sözlimeslik, edliyining musteqilliqi toghriliq sözlimeslik, hoquqdarlar kapitalizmi toghriliq sözlimeslik we kompartiyining tarixi xataliqi toghriliq sözlimeslik” qatarliqlar tekitlen'gen bolup, bu perman xongkong axbarat wasitiliri arqiliq élan qilin'ghandin kéyin, xitay jem'iyitide zor ghulghula qozghighan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.