Xitayning siyasiy en'enisi we démokratiye

Muxbirimiz irade
2013.10.09
xitay-saqchi-muxbir-cheklesh.jpg Tyen'enmén meydanida xitay saqchisi (solda) muxbir dep gumanlan'ghan kishining keynige chüshken körünüshi. 2013-Yili 4-iyun, béyjing.
AFP

Xitay hökümiti uzundin buyan amérika we yawropa ittipaqi bilen kishilik hoquq söhbetlirini ötküzüp kéliwatqan bolsimu, bu söhbetlerning bek ünümi körülmey kelmekte. Nöwette xitayning jiddiy bir siyasiy islahatqa éhtiyajliq ikenliki hemme yerde tilgha élinsimu emma xitay hökümiti kishilik hoquq söhbetliride bu témilardin özini uzaq tutup kelgen. Bezi közetküchiler bolsa xitayda islahat we démokratiyidin söz échishtin burun, dölette aldi bilen adaletning turghuzulushigha kapaletlik qilinishi kéreklikini, adaletning hemme mesilini hel qilidighan hül ikenlikini bildürmekte.

Xitay weziyitini közitidighan nurghun közetküchiler xitayda tüptin bir islahat élip bérishning zörürlükini bildürmekte. Emma siyasiy islahat qandaq élip bérilishi kérek? uning nishani we axirqi nuqtisi néme bolushi kérek? dégen mesililerde oxshimighan köz qarashlar mewjut. Amérika we yawropa ittipaqi uzundin buyan xitayda qanunning ijra qilinishi we kishilik hoquqqa hörmet qilishni ishqa ashurush üchün xitay bilen yilda söhbet ötküzüp kéliwatqan bolsimu, bu söhbetlerning netijisi bek körülgini yoq. Hazir xitayda yer dawaliri, muhit we yémeklikke taqishidighan mesililer, erzdarlar mesililirige oxshash ijtima'iy mesililer we shuninggha munasiwetlik namayish -toqunushlar künde dégüdek yüz bérip turmaqta. Xitaydiki muqimsizliqning xitay hökümitini qattiq ensiritiwatqanliqini uning 2012-yili ichki muqimliqni qoghdash üchün ayrighan xamchotila ochuq körsitip béridu.

2012-Yili xitay hökümiti ichki muqimliqni qoghdash üchün 111 milyard dollar ajratqan bolup, bu dölet mudapi'esige ajritilghan rasxottin 5 milyard dollar oshuq. Közetküchiler buni xitay hökümitining dölette adalet sistémisini yaxshi turghuzup bolalmighanliqining bedili, dep körsetmekte. Ochuq démokratiye tor béti bu heqtiki mulahiziside, xitay hökümiti ichki muqimliq yaritip, ijtima'iy mesililerni hel qilish üchün aldi bilen dölette adaletni turghuzushi kéreklikini bildürgen. Ular yene gerche dunyaning héchqandaq bir yéride mukemmel adalettin söz échish mumkin bolmisimu, emma hazirghiche amérika we yawropa ittipaqidiki döletlerning bir dölette adalet apparatlirining qandaq xizmet qilishi jehette eng yaxshi örnekni yaratqanliqini, shunga xitay hökümitining bu döletlerdiki adalet sistémisidin tejribe élishi kéreklikini bildürgen. Shundaqla yene, adaletni turghuzushtin ibaret bu témining xitay bilen kishilik hoquq söhbiti ötküzüwatqan döletler arisida bir ortaq zémin yaritidighanliqini bildürgen. Emma yene bezi közetküchiler bolsa xitaydiki siyasiy en'enining amérika qatarliq döletlerdin intayin perqliq ikenlikini bildürmekte. Amérikidiki Uyghur ziyaliysi ilshat hesen ependi ene shu köz qarashtikilerning biri. U xitay kompartiyisining ilgiriki padishahliq tüzümidiki hakimiyetlerdin héchqandaq bir perqi yoqluqini eskertip, adaletni turghuzush üchün aldi bilen dölette qanunning ijra qilinishi we xelqningmu qanun boyiche ish körüshni öginishi kéreklikini bildürdi.

Xitayning démokratiyilishish mesiliside bezi közetküchiler xitayda hazir barghanséri béyiwatqan ottura kirim qatlimidiki kishilerdin ümid kütmekte. Ularning qarishiche, xitaydiki yéngi ewlad burunqilargha oxshimaydu. Ular ma'arip yüzi körgen, qorsiqi toyghan. Shunga ularning teleplirimu ilgirikidin jiq bolidu. Ularning teleplirini iqtisadni yaxshilash bilenla qandurghili bolmaydu, dep qaraydu. Ularning qarishiche, tarixtin buyan herqandaq dölette démokratiyining ottura qatlamdiki xelq démokratiyilik heriketlerni bashlighan. Shunga xitaydiki zoriyiwatqan ottura qatlam xelqmu oxshashla xitayda démokratiyining qozghatquch küchi bolidu. Undaqta xitayda mana mushundaq bir küchke ige “Ottura qatlam” kishiliri mewjutmu? xitayda shundaq bir shara'it piship yétildimu? ilshat hesen ependi bu so'alimizgha jawab bérip, xitayda démokratiye we islahatni yaqilaydighan kishiler qatlimining yétishiwatqanliqini, emma téxi yuqirida éytilghandek sewiyige we san'gha yetmigenlikini bildürdi.

Ochuq démokratiye tor bétide bildürülüshiche, hazir meyli xitay ichidiki tetqiqatchilar, közetküchiler bolsun qandaq qilghanda xitayning siyasiy en'enisi bilen gherb dewatqan kishilik hoquq we démokratiyini ünümlük birleshtürüp turup ishqa ashurushning yollirini izdimekte. Shunga ular xitayda kishilerning adaletni köp tilgha élishi kéreklikini, hemmining birdek adalet telep qilishi kéreklikini bildürgen. Xitayning yéngi rehbiri shi jinping textke olturghanda uningdin nurghun ümidler kütülgen idi. Nurghun kishiler uning qismen bolsimu islahat élip baridighanliqini, xitayning kishilik hoquq weziyitide qismen bolsimu yaxshilinidighanliqini ümid qilishqan. Ilshat hesen ependi bolsa shi jinping kompartiyining en'enisige eynen warisliq qilidighanliqini we buning qisqa waqit ichide kompartiyining halakitini keltürüp chiqiridighanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.