Xitay Uyghur rayonida dinni suslashturush üchün kishilerni naxsha, usulgha zorlimaqta

Muxbirimiz shöhret hoshur
2014.12.29
xoten-terror-qarshi-uyghur-mukapat.jpg “Térrorchi” larni pash qilish sepide töhpe qoshqanlar mukapatlandi. 2014-Yili 3-awghust, xoten.
AFP

Ötken heptilerde peyziwatta Uyghurlarni kichik alma usuli oynatqan xitay da'iriliri pichanning lükchün yézisida kishilerni izchil halda kino we konsért körüshke teshkilligen, peyziwat nahiyiside yene déhqanlarni 50 ming kishilik samagha salghan.

Xotende toy-tökünlerni naxsha-usul bilen qizitish teshebbus qilin'ghan we bu teshebbus mexsus höjjetlik shekilde tarqitilghan. Uyghur rayonida atalmish esebiylikke qarshi turush namida élip bériliwatqan bu heriketler muhajirettiki Uyghur pa'aliyetchiliri we közetküchilerning diqqitini tartmaqta؛ bularning qarishiche, xitay Uyghurlarni sen'etke yüzlendürüsh arqiliq rayonda dinni suslashturushqa, jümlidin kishilerning étiqadini ajizlitishqa we bu arqiliq xitay özige qarita barghanséri küchiyiwatqan qarshiliq heriketlirini ajizlitishqa urunmaqta.

Shinjang gézitining tünügünki xewiridin melum bolushiche, pichan nahiyisining lükchün yézisida medeniyet xizmiti jehettin “5 Te bir tüzümi” namliq yéngi bir tüzüm yolgha qoyulmaqta. Xewerde bayan qilinishiche bu tüzüm boyiche, bir kentte bir ay kino körüsh, bir kentte bir ay konsért körüsh, bir kentte bir ay top oynash, bir kentte bir ay nutuq anglash qatarliq medeniyet pa'aliyetliri élip bérilmaqta. Xewerdin yene melum bolushiche, da'iriler mushu xil pa'aliyetlerni uyushturush arqiliq kishilerning ishtin sirtqi waqitlirini qandaq ötküzüshke qarita yol körsetken we yéteklesh élip barghan؛ emma pa'aliyetke qétilmighanlargha qarita qandaq mu'amile qilinidighanliqi xewerde bayan qilinmighan. Muhajirettiki Uyghur pa'aliyetchilirining qarishiche, xitay bu arqiliq Uyghurlarni jem'iyet mesililiri, jümlidin siyasiy mesililer üstide oylanmasliqqa, u heqte pikir yürgüzmeslikke, netijide kishilerni bixudlashturushqa yéteklimekte. Amérikida yashawatqan siyasiy pa'aliyetchi memet toxti ependi bu heqte toxtilip öz qarashlirini otturigha qoydi.

Memet ependining qarishiche, xitay Uyghurlarni naxsha-usulgha bérildürüsh arqiliq, ularni diniy sorunlardin uzaqlashturushqa, yene sün'iy xushal keypiyat peyda qilip, özliri uchrawatqan heqsizliq we zulumni untuldurushqa heriket qilmaqta.

Xitay teshwiqat matériyallirida mezkur “Beshte bir tüzümi” medeniyet mesililirini medeniyet arqiliq, diniy mesililerni din arqiliq, idiye mesililirini idé'ologiye arqiliq dawalash yeni hel qilish dep chüshendürülgen we bu chüshendürüshte yene, térror mesilisining qoralliq küch bilen hel qilinidighanliqi eskertilgen. Emma bu heqte pikir bayan qilghan memet ependi xitay dewatqan térror mesilisining qoralliq yol bilen hel bolmaydighanliqi, peqet siyasiy yol bilen yeni qarshilashquchilarning pikirlirige qulaq sélish we arzulirigha jawab bérish bilen hel bolidighanliqini éytti. U yene tebi'iy shekillenmigen tinchliqning uzun dawam qilalmaydighanliqini, jümlidin özlükidin we öz-özi teripidin uyushturulmighan sen'et pa'aliyetlirining jem'iyet keypiyatini ongshiyalmaydighanliqini eskertti.

Melum bolushiche, kishilerni naxsha-usulgha bérildürüsh teshebbusi xitayning xoten wilayetlik partkomining 30 néme üchün namliq din bashqurush qollanmisidimu bayan qilin'ghan.

Uyghurlarning pikir bayan qilishini we uchur almashturushini barliq küchi bilen tosuwatqan xitay da'irilirining naxsha-usulgha kelgende bu derijide keng qol bolushi, hetta toy-tökünlerni naxsha-usul arqiliq qizitishni teshebbus qilishi rayon weziyitini közetküchilerning diqqitini tartmay qalmidi.

Uyghurlarning sen'etxumar bir millet ikenliki, uzun yillardin béri hem xitay hem Uyghurche metbu'atlarda medhiyilinip kelgen bolsimu, yéqinqi yillardin béri bu heqte Uyghur jama'et pikri sorunlirida qayta oylinish bolup ötken. Bezi mötiwer ziyaliylar “Sen'et barliqimiz emes, bayliqimiz” dégen pikirni otturigha qoyush arqiliq sen'etke bérilishining chektin ashmasliqi we normiliq bolushini teshebbus qilghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.