Һановер дуня учур технологийә йәрмәнкисидә уйғур тор әркинликигә диққәт қилишқа чақирилди

Мухбиримиз әркин
2015.03.16
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
uyghurda-internet.jpg Торханидики вейбо (вәибо) қатарлиқ блоглардин пайдилинип учур тарқатқучилар. 2011-Йили 16-январ, қумул.
AFP

Германийә хәтәр астидики хәлқләрни қоғдаш җәмийити қатарлиқ аммиви гуруһлар һановер дуня учур технологийә вә деҗитал сода йәрмәнкисиниң ечилиш мурасимида намайиш қилип, хәлқара учур ширкәтлирини хитайда тор әркинликиниң техиму кәң қоюветилишигә түрткә болушқа болупму шәрқий түркистанда тор әркинликигә қилинған бузғунчилиққа диққәт қилишқа чақирди.

Германийәниң билән хитайниң саһибханлиқидики мәзкур йәрмәнкә 15‏-март башланған. Хәтәр астидики хәлқләрни қоғдаш тәшкилати билән хәлқара кәчүрүм тәшкилати вә бир қисим уйғурлар 15‏-март йәрмәнкиниң ечилиши мурасимида вә 16‏-март әтигәндә йәрмәнкә рәсмий башланғанда хоновер шәһәр мәркизидики йәрмәнкә алдида наразилиқ намайиши қилди.

Хәтәр астидики хәлқләрни қоғдаш тәшкилатиниң асия ишлириға мәсул хадими улрих делиус әпәндиниң билдүрүшичә, наразилиқ намайиши йәрмәнкигә кәлгән миңлиған кишиләрни һәйран қалдурған вә уларниң диққитини қозғиған.

У намайиш әһвалини тонуштуруп мундақ деди: мурасим шәһәр мәркизидә өткүзүлди. Бүгүн әтигән йәрмәнкә рәсмий башланди. Биз әтигән саәт 8:00 дин башлап хановердики йәрмәнкә алдида намайиш қилдуқ. Шуниң билән миңлиған адәм йәрмәнкигә кәлди. Уларниң ичидә охшимиған тор ширкәтлиригә ишләйдиған хадимлар бар иди. Наразилиқ намайишиға һәйран қаларлиқ һәм қизиқарлиқ инкаслар болди. Һәтта нурғун хитайларму намайишқа иҗабий инкас қайтуруп, бизгә тор әркинлики үчүн күрәш қилишниң муһимлиқини билдүрди. Биз уларға тор һәққидики мәсилиләрни болупму шәрқий түркистан вә хитайниң башқа районлиридики тор әркинлики мәсилисини чүшәндүрдуқ, қоғдашниң қанчилик муһимлиқини ипадилиди. Һәр тәрәптин миңлиған кишиләр намайишни башлидуқ, деди.

Һановердики йәрмәнкигә гугул, фәйсбук, тветер, миксофит, хитайниң алий баба вә башқа нурғун дуняви юқири техникилиқ ширкәтләргә қатнашқан. Хәтәр астидики хәлқләрни қоғдаш тәшкилати 15‏-март елан қилған баянатида, йәрмәнкигә қатнашқан чоң хәлқара ширкәтләрниң “әхлақий принсиплирини җари қилдуруп, пүтүн дуняниң тор әркинликигә төһпә қошушқа чақирған” иди.

Хәтәр астидики хәлқләрни қоғдаш тәшкилатиниң баянатида илгири сүрүшичә, хитайда болупму шәрқий түркистанда тор әркинликигә еғир бузғунчилиқ қилинип, нурғун микроблогчилар вә тор башқурғучилириниң түрмигә ташлиниши уларниң диққитини қозғиған.

Баянатта улрих делиус әпәнди агаһландуруп, ‏(хитайниң) тор чәклимиси болупму тибәт, шинҗаң яки шәрқий түркистанда тор вә иҗтимаий таратқулардики ипадә әркинлики вә учурға алмаштуруш әркинликигә бузғунчилиқ қилғанлиқини тәкитлигән.

Улрих делиус, йәкшәнбә вә дүшәнбә күнлиридики паалийәт арқилиқ дуняға йәткүзмәкчи болған сигналниң йәткүзүлгәнликини билдүрди. Униң көрситишичә, улар бу намайиш арқилиқ дуняға ашу икки қирлиқ сигнални бәргән.

У мундақ деди: биз йәткүзмәкчи болған сигнал икки қирлиқ. Бир тәрәптин, биз илһам тохти вә униң оқуғучилириға охшаш микроблогчилар, тор паалийәтчилириниң қолға елинишини оттуриға қоюп, уларниң немә үчүн қолға елинғанлиқини, вә шәрқий түркистанда тор әркинликиниң әһвалини чүшәндүрдуқ. Йәнә бир тәрәптин, биз омумий тор әркинлики вә униң муһимлиқини чүшәндүрүшкә тириштуқ. Чүнки, биз хитайда йеқинқи 12 ай ичидә тор әркинликигә қарита қаттиқ һуҗум қозғалғанлиқини көрдуқ. Лекин бу әһвал ноқул хитайға хас әһвал әмәс, у пүтүн дуняви мәсилә. Хитай дуняниң қобул қилишиға йеңи тор принсиплирини сунди. Бу тор принсиплирида бизгә торниң игилик һоқуқлуқ нәрсә икәнликини қобул қилишимиз тәләп қилинди.

Буниңға асасән һәр бир дөләт өз территорийәсидә торни контрол қилиш, өзигә хас бәлгилимиләрни чиқиришқа һәқлиқ иди. Хитай мана һазир буни қиливатиду. У йеңи қанун, йеңи башқуруш түзүмлирини чиқирип, һәр бир вәтәндишиниң торға киришини контрол қилишқа урунмақта. Униң мәқсити, бу бәлгилимиләр арқилиқ у тор дөләтләрниң игилик һоқуқ даирисидики мәсилә, дегән принсипини қанунлаштурмақчи. Бу, хитай вә шәрқий түркистандики тор қолланғучилар үчүн зор тәһдит болупла қалмай, у дуня үчүнму тәһдит. Биз бу тактикидин еһтият қилишимиз зөрүр. У дуняниң омумий тор әркинлик принсипиға қилинған һуҗум.

Һановердики йәрмәнкигә хитайниң муавин баш министири ма кәй, хитай учур техника ширкити али-бабаниң қурғучиси ма йүн қатарлиқ хитайниң назук техника саһәсидики нурғун ширкәтләр вә шәхсләр иштирак қилған. Германийә баш министири ангела меркил йәрмәнкиниң түнүгүн кәчтики ечилиш мурасимида қилған сөзидә, хитайни адил риқабәткә чақирған иди.

Лекин, алибаба диҗитал гуруһиниң хоҗайини ма йүн, йәрмәнкигә қатнашқан хитайлар ичидики әң диққәт қозғиған кишиләрниң бири. Улрих делиус әпәнди, ма йүн хитайниң һазирқи мәвҗут системисиниң парчиси болсиму, бирақ униң муһит қатарлиқ мәсилиләргә көңүл бөлүш билән чәклинип қалмаслиқини тәкитләп, уни кишилик һоқуқ вә ипадә әркинлики қатарлиқ мәсилиләргә охшашла көңүл бөлүшкә чақирди.

У мундақ деди: бир тәрәптин, у мәвҗут системиға тайинип бай болуватқан адәм. Йәнә бир тәрәптин, у бир шәхс сүпитидә қизиқарлиқ киши. У муһит мәсилисигә охшашла көңүл бөлидиғанлиқини ипадиләп кәлгән. У екологийәгә алақидар мәсилиләрдә очуқ сөзлүк. Бу бир иҗабий хаһиш. У екологийилик мәсилиләрни ашкара оттуриға қоюп, муһит қоғдиғучи аммиви гуруһларниң паалийитигә иқтисади ярдәм берип кәлди. Буни иҗабий, дәп қаришимиздики сәвәб, хитайда һечқандақ иҗтимаий паалийәткә арилашмайдиған нурғун ширкәтләр бар.

Һалбуки, у хитай контрол системисиниң бир парчиси болсиму, бирақ биз йәнила уни кишилик һоқуқ мәсилисигә, ипадә әркинликигә көңүл бөлүшкә чақирдуқ.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт