Дуня тор йиғинида хитайниң хәлқарани ш. Т. Күчлириниң “тор террорлуқ һәрикити” гә қарши һәмкарлиққа чақирғанлиқи тәнқидкә учриди

Мухбиримиз әркин
2014.11.26
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
uyghurda-internet.jpg Торханидики вейбо (вәибо) қатарлиқ блоглардин пайдилинип учур тарқатқучилар. 2011-Йили 16-январ, қумул.
AFP

Хитай дуня тор йиғинида хәлқарани шәрқий түркистан күчлириниң “тор террорлуқ һәрикити” гә ортақ қарши турушқа чақирған. Бу һәқтә пикир йүргүзгән анализчилар, әмәлийәттә хитайниң бу арқилиқ уйғурларниң тор әркинликини боғушни мәқсәт қилғанлиқини билдүрди.

Хитай өткән һәптә җеҗяң өлкисиниң вуҗен шәһиридә чақирилған дуня тор йиғиниға саһибханилиқ қилған. 3 Күнлүк йиғинни хитай һөкүмити уюштурған. Бу йиғин, тор техникиси, тор бихәтәрлики вә тор әркинлики тема қилинған тунҗи зор көләмлик хәлқара йиғин иди.

Хитай җ х министирлиқи тор бихәтәрлик қоғдаш идарисиниң башлиқи гу җйәнго дуня тор йиғинида, җуңгониң әң чоң тор террорлуқ һәрикитиниң зиянкәшликигә учриған дөләт икәнликини тәкитләп, хәлқара җәмийәтни тор террорлуқ һәрикитигә қарши һәмкарлишишқа чақирған.

Униң илгири сүрүшичә, хәлқара җәмийәт тор террорлуқ һәрикитиниң тәбири үстидә дәрһал ортақ пикир һасил қилиши, тор террорлуқ һәрикити торда террорлуқни тәшәббус қилған, униңға қутратқулуқ қилған барлиқ тор паалийәтлирини өз ичигә елиши лазим.

Хитай һөкүмити уйғур елидә қаршилиқ һәрикәтлириниң күчийип, вәзийәтни кәскинлишип кетишини ш. Т. И. Һ ниң тор тәшвиқатиға бағлап, уйғур елидә аталмиш тор террорлуқиға қарши кәң көләмлик бастуруш һәрикити қозғиған.

Вуҗендики дуня тор йиғини хитай өзиниң уйғур илидики террорлуққа қаттиқ зәрбә бериш һәрикити башлинип 6 ай ичидә, 171 тор бетиниң тақалғанлиқини, тор террорлуқиға четишлиқ 238 киши қолға елинғанлиқини, торда партлатқуч ясашни өгитишкә даир 44 дело, зораванлиққа аит көрүнүшләрни тарқатқан 294 вәқәгә қарита дава ечилғанлиқини елан қилған мәзгилдә өткүзүлгән иди.

Хитай җ х әмәлдари дуня тор йиғинида тор террорлуқ уқуминиң тәбиридә ортақ пикир һасил қилишни тәләп қилған болсиму, бирақ бәзи анализчилар бу аталғуниң өзидә мәсилә барлиқини илгири сүрди.

Америкида олтурушлуқ тор әркинлик паалийәтчиси ли хоңкүән әпәндиниң қаришичә, террорлуқ оттура шәрқтики әлләрдә бир хил, хитайда башқа бир хил мәнә билдүриду.

У, хитайниң ғәризи тор террорлуқ уқумини торға сөрәп кирип, уйғур торчилиқиға хәлқара террорлуққа қарши туруш рамкиси ичидә муамилә қилиш икәнликини көрсәтти.

Ли хоңкуән мундақ деди: әлвәттә, тор террорлуқини оттура шәрқтикиләр сөзлисә башқа бир хил мәнә ипадиләйду. У әнәниви мәнидики террорлуқ һәрикитини көрситиду. Лекин һазир тордин ибарәт бу қорал арқилиқ алақилишиш, тәшкиллиниш, рәһбәрлик қилиш қатарлиқ ишларни баһанә қилип, җуңго һөкүмити өзиниң пикрини тәшвиқ қиливатиду. Әгәр һазир тор болмиған тәқдирдиму, җуңго һөкүмити йәнила өзиниң террорлуқ мәсилисини оттуриға елип чиқатти. Чүнки, террорлуқ америка һөкүмити изчил оттуриға қоюп келиватқан мәсилә. Улар америка һөкүмитиниң бу чақириқиға аваз қошқан болувелип, бу қалпақни уйғурларға кийдүрмәкчи. Уйғурлар исламға етиқад қилиду. У мусулманлар террорчи, дегән мәнтәқә билән һәрикәт қилип, уйғур торчилиқиға бу категорийәдә муамилә қилишни пилан қиливатиду.

Вуҗендики дуня тор йиғини хәлқара чоң ширкәтләрниң алаһидә етибар беришигә еришкән. Йиғинға гугул, твиттер, фейсбук, линктин, ютюб, әпел, микрософт қатарлиқ нурғун дуняви чоң ширкәтләр вә иҗтимаий тартқулар вәкил әвәтип қатнаштурған.

Хитай ахбарати йиғинға дунядики 100 дин артуқ дөләтниң һөкүмәт әмәлдарлири, ширкәтләр вә мутәхәссислири болуп 1000 дин артуқ адәм қатнашқанлиқини илгири сүргән. Бирақ хитай һөкүмити твиттер, фейсбук, ютюб, гугул қатарлиқ тор вә иҗтимаий таратқу васитилирини изчил чәкләп кәлгән.

Хитай һөкүмити тор әркинликини чәкләп, охшимиған пикир в тәнқидләрни бастуруш билән әйиблиниватқан мәзгилдә чақирилған бу йиғин, кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң диққитини қозғиған иди. Хәлқара кәчүрүм тәшкилати елан қилған бу йиғин һәққидики баянатида, хитайниң контрол вә бастуруш асасидики тор башқуруш шәклини дуняға үлгә қилип сунмақчи болуватқанлиқини илгири сүрүп, хәлқарани һәзәр әйләшкә чақирған иди.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати баянатида, “һазир хитай өзиниң ички тор башқуруш моделини дуняви тор модели қилип сунмақчи болғандәк қилиду. Бирақ бу, тор әркинликигә әһмийәт беридиған һәрқандақ бир кишиниң җиддий һошярлиқини қозғиши керәк” дегән.

Ли хоңкүән әпәндиниң қаришичә, әгәр хитай торни қоювәтсә, компартийә һөкүмити ағдурулуп кетиду. Шуңа, бейҗиң һөкүмити контроллуқни асас қилған тор башқуруш шәклини базарға селиватиду.

Ли хоңкүән: җуңго бу қетимқи йиғин арқилиқ өзиниң қиммәт қаришини базарға салмақчи. Униң бу мәсилидики әң муһим бир уқуми, тор дөләтниң игилик һоқуқ даирисидики мәсилә, дегән уқумниң иҗат қилишидур. Демәк, тор дөләтниң игилик һоқуқи икән уни биз башқурушимиз керәк, униңға халиғанчә кирип-чиқишқа болмайду, дегән гәп чиқиду. Бирақ униң бу уқуми тор инқилабиниң асасий мәнтиқисигә пүтүнләй хилап. Тор инқилабиниң әң көрүнәрлик алаһидилики униң дөләт чеграсини бикар қилғанлиқида. Торда һечқандақ әнәниви дөләт чеграси уқуми мәвҗут әмәс. У бир пүтүнлүккә игә. Бирақ җуңго һөкүмити буни бурмилиған.

Ли хоңкүән, хитай билән ғәрбниң тор әркинлик мәсилисидики чүшәнчә вә қаришида түп пәрқләрниң барлиқини билдүрди.

У мундақ деди: ғәрбтики мәйли хәлқ мәйли һөкүмәт болсун улар, тор әркинликигә чоқум һөрмәт қилиниши вә қоғдилиши, давамлиқ кеңәйтилиши, тәрәққий қилдурулуши керәк, дәп қарайду. Бу улардики ортақ нуқта. Җуңгодики пуқраларму шундақ болуши керәк, дәп һесаблайду. Бирақ җуңго һөкүмити буниңға йол қоюлса, һөкүмранлиққа тәһдит пәйда қилидиғанлиқини билиду. Шуңа, улар тор игилик һоқуқи дегән бу бимәнә уқумларни оттуриға қоюп, ишни мурәккәпләштүрүватиду.

У йәнә, хитайниң зор иқтисади мәнпәәтни көз-көз қилип, өзиниң қиммәт қаришини ғәрб сәрмайә гуруһиға етирап қилдурмақчи болуватқанлиқини билдүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.