Икки йиғин һарписида уйғур елида йәнә “қаттиқ зәрбә бериш” һәрикити орунлаштурулди

Мухбиримиз әркин
2014.01.08
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
motsiklit-uyghur-qoralliq-saqchi.jpg Бир уйғурниң коча чарлаватқан қораллиқ сақчиларниң йенидин өтүп кетиватқан көрүнүши. 2010-Йили 3-июл, үрүмчи.
AFP

Хитай аманлиқ даирилири сәйшәнбә күни корла шәһириниң бағраш сода базири, ләңгәр йоли, чиланбағ кочиси қатарлиқ уйғурлар топлишип яшайдиған йәрләрдә ахтуруш елип берип, аз дегәндә 15 уйғурни тутқун қилған.

Д у қ баянатчиси дилшат ришитниң билдүрүшичә, корлида елип берилған тазилаш хитай даирилириниң чаған байрими, 2-айда чақирилидиған хәлқ қурултийи вә сиясий кеңәш мәмликәтлик йиғини һарписидики “қаттиқ зәрбә бериш” орунлаштуруши билән мунасивәтлик.

Бу қетимқи һәрикәтни корла шәһәрлик җ х идариси, иттипақ йоли сақчиханиси қатарлиқ һәр қайси аманлиқ понкитлири, дөләт аманлиқ қоғдаш әтрити қатарлиқ органлар бирлишип елип барған. Дилшат ришит, хитай аманлиқ хадимлириниң бағраш сода базирида 3 кишини, чиланбағ кочисида 11кишини, “җәнубий шинҗаң чоң базири” да, аталмиш ғәлитә кийимлик 4 уйғур аялни тутқун қилғанлиқини билдүрди.

Дилшат ришитниң илгири сүрүшичә, бағраш сода базиридики 3 киши қанунсиз диний нәшр буюмлирини сақлаш билән әйиблинип тутқун қилинған. Чиланбағдики 11 кишини “қанунсиз йиғилиш” билән әйибләп, дөләт аманлиқ қоғдаш әтрити тутқун қилған. Шималий иттипақ йоли вә “җәнубий шинҗаң чоң базири” да тутқун қилинған 4 аял “тәрбийини қобул қилмиди” дәп әйибләнгән.

Хитай һөкүмити уйғур елидә сақаллиқ әрләрниң, җилбаплиқ аялларниң һөкүмәт органлириға, аммиви сорунларға киришини чәкләпла қалмай, уларниң сода базири, мәктәп вә дохтурханиларға киришини, аммиси қатнаш әслиһәлиригә чүшүшини чәкләп кәлгән.

Бу қетим тутқун қилинғанларниң ичидә йәнә, сақчилар билән һәмкарлишишни рәт қилғанлиқи сәвәблик “җамаәт хизмитигә тосқунлуқ қилиш” билән әйиблинип тутқун қилинғанлар бар. Дилшат ришит, тутқун қилинған бу кишиләрниң нөвәттики әһвали мәҗһул икәнликини билдүрди.

Хитай һөкүмити өткән йили тйәнәнмен мәйданиға қилинған һуҗум, маралбешиниң сериқбуя, қәшқәр тоққузақниң сайбағ йезисида йүз бәргән вәқәләрни, буниңдин аввал хотән, қағилиқ, лүкчүн қатарлиқ йәрләрдә йүз бәргән тоқунушларни “террорлуқ” дәп елан қилип, уйғурларни контрол қилишни давамлиқ күчәйткән.

Бирақ, хитай бу вәқәләрни “террорлуқ” дәп елан қилған болған болсиму, ғәрб әллири вә хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлири бу вәқәләрниң террорлуқ икәнлики “ гуманлиқ” дәп көрсәткән иди.

Америка һөкүмити йеқинда бу тоқунушларни террорлуқ, дәп аташни рәт қилип, хитайни уйғурларниң һоқуқиға һөрмәт қилишқа, уларға қаритилған кәмситиш вә чәткә қеқишни тохтитишқа чақирған иди.

Дилшат ришитниң ашкарилишичә, даириләр юқириқи районларда кочида кетиватқан “гуманлиқ” уйғурларни ахтуруп, қол телефонлирини тәкшүргән. Улар йәнә, телефон дуканлирини, телефон микро сақлиғучи сетиш орунлирини ахтуруп, бир түркүм диний мәзмунлар қачиланған телефон микро сақлиғучилирини, үн буюмлирини мусадирә қилған.

Бирақ, корла иттипақ йоли сақчи понкити сәйшәнбә күни бағраш базири қатарлиқ җайларда уйғурларни ахтуруш һәрикити елип берилип, он нәччә кишиниң тутқун қилинғанлиқи һәққидики хәвәрниң раст -ялғанлиқини испатлашни рәт қилди. Сақчи понкитиниң исми намәлум бир хитай хадими, буниң мәхпийәтлик икәнликини билдүрди.

У мундақ деди: әркин асия радиосиму? бизниң сақчи понкитимиз бундақ тазилаш һәрикити елип бармиди. 20 Кишиниму қолға елип бақмиди. Әгәр йәрлик ахбаратлар буни хәвәр қилған болса, сиз улардин сораң. Биз қачан тазилаш елип баримиз, қачан адәм тутимиз, бу ишлар маңа наһайити аян. Сиз бу ишни биздин ениқлаймән дәп аварә болмаң. Билгиңиз болса ахбараттин сорисиңизла болдиғу! мән җаваб беришкә сизниң салаһийитиңизни билмисәм. Бизниң җ х оргининиң бәзи ишлирини сизгә ашкарилисам болмайду. Бу ишларни ашкарилашқа болмайду. Әгәр билимән десиңиз бизниң сақчи понкитиға келиң. Телефонда җаваб берилмәйду. Бу мәхпийәтликкә четилидиған мәсилә. Мән сизгә шуни дәп қояй, мән телефонда сизгә һечқандақ нәрсә, дәп берәлмәймән. Чүнки сизниң һәқиқий салаһийитиңиз маңа намәлум. Бурунму силәр бизгә телефон қилған. Бизниң рәһбәрлик силәрниң зияритиңларни қобул қилмаслиққа буйруди.

Бу сақчи йәнә, җилбаплиқ 4 аялниң тәрбийә берилгән болсиму, қобул қилмиғанлиқи сәвәблик тутқун қилинғанлиқини рәт қилип, биз башқиларниң диний етиқадиға һөрмәт қилимиз, деди. Бирақ, немә үчүн аялларниң җилбап кийиши, әркәкләрниң сақал қоюшиға йол қоюлмайдиғанлиқи һәққидики соалимизға җаваб бәрмиди.

У: биз җилбаплиқ аялларниң кийимини селиветишни тәләп қилиштәк бундақ ишни қилмидуқ. Биз уларниң диний кийимини селиветишни тәләп қилмаймиз. Һәр бир милләтләр динға етиқад қилиш әркинлики бар. Кишиләрни мәҗбурлайдиған ишни қилмаймиз. Бундақ иш йүз берип бақмиди. 20 Адәмни қолға елиш, диний кийимни селиветишкә мәҗбурлаштәк бундақ ишлар мәвҗут әмәс. Бунчилик көп адәмниму қолға елип бақмидуқ. Бизниң қарши туридиғинимиз қанунсиз диний һәрикәт. Бирақ бу барлиқ динларға қарши туруш дегәнлик әмәс, дәп көрсәтти.

Лекин у, хитай һөкүмитиниң әмәлийәттики сияситидә әркәкләрниң сақал қоюшиға, аялларниң җилбап кийишигә йол қоюлмайду? буни қандақ чүшәндүрисиз, дегән соалимизға болса, мән сизниң салаһийитиңизни гуманлиқ, дәп қараймән. Сиз һәр қандақ әһвални игилимәкчи болсиңиз сақчи понкитиға келиң, дәп телефонни қоювәтти.

Дилшат ришит,2014 ‏-йили киргән болсиму, бирақ шәрқий түркистан вәзийитидики җиддийлик юмшимиғанлиқимни билдүрүп, хитай даирилириниң уйғурларға давамлиқ вә нишанлиқ зәрбә бериватқанлиқини, даириләрниң чаған байрими, икки йиғин мунасивити билән һәр қайси шәһәрләрдә аманлиқ күчлирини көпәйтип, уйғурларни контрол қиливатқанлиқини, болупму яқа-юртлуқ уйғурларни чәткә қеқиватқанлиқи, бәзи районларда сақчиларға көрсәткүч чүшүрүп бериливатқанлиқини билдүрди.

У бу хил тәдбирләрниң районда җиддийликниң күчәйтиватқанлиқини агаһландуруп, райондики муқимсизлиққа хитай даирилириниң мәсул икәнликини билдүрди.

Йеқинда хитай компартийиси мәркизи комитет сиясий бюроси мәхсус “шинҗаң вәзийити” һәққидә йиғин чақирип, “шинҗаң хизмәт доклати” ни аңлиған. “бирләшмә әтигәнлик гезити” ниң ашкарилишичә, йиғинда хитай дөләт рәиси йеңи вәзийәт астидики шинҗаң хизмитини қандақ ишләш һәққидә “зор истратегийилик орунлаштуруш” елип барған.

Хитай ахбаратлирида, бу йиғинниң конкрет қайси күни ечилғанлиқи ашкариланмиған болсиму, бирақ бу қетимқи истратегийилик орунлаштуруш “нөвәттики вә кәлгүсидики шинҗаң хизмитигә зор вә чоңқур тәсир көрситидиғанлиқи” ни илгири сүргән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.