Әнглийә: қаттиқ қол сиясәт уйғур елидә миллий җиддийликни өткүрләштүрүвәткән

Мухбиримиз әркин
2013.04.15
urumchi-herbiy-basturush-5-iyul-305.jpg Үрүмчи вәқәсини бастурушта үрүмчигә киргән һәрбийләр. 2009-Йили июл.
RFA

Әнглийә ташқи ишлар министирлиқи2012‏-йиллиқ кишилик һоқуқ вә демократийә доклатида, хитай кишилик һоқуқ саһәсидә түзитишкә тегишлик нурғун мәсилә барлиқини, қаттиқ қол сиясәтниң уйғур елидә миллий җиддийликни өткүрләштүрүвәткәнликини билдүрди. Дүшәнбә күни елан қилинған бу доклатта, дуня әллириниң кишилик һоқуқ вә демократийә җәһәттики өткән бир йиллиқ әһвалиға қарап чиқилған.

Әнглийә ташқи ишлар министирлиқиниң доклатида илгири сүрүшичә, хитайниң өткән 30 йиллиқ иқтисади тәрәққиятиға әгишип, хитай пуқралириниң иҗтимаий‏-иқтисади һоқуқи көрүнәрлик яхшиланған болсиму, лекин униң 2012‏-йили пуқралиқ һоқуқи вә сиясий һәқләр җәһәттики тәрәққияти чәклинип қалған. У давамлиқ қанун чиқирип, әдлийә ислаһати елип берип, җинайи ишлар қануниға түзитиш киргүзгән, тунҗи қетим әқлий сағламлиқ қануни чиқирип, әдлийә ақ ташлиқ китаби елан қилған болсиму, бирақ 2012‏-йил йүз бәргән һадисиләр хитайда адаләткә еришиш, қанун билән идарә қилиш қатарлиқ җәһәтләрдә йәнила йетәрсизлик барлиқини көрситип бәргән.

Әнглийә һөкүмитиниң хитай кишилик һоқуқ сиясити узун мәзгиллик иҗабий һәмкарлиқ, заманивилишиш вә ислаһат елип беришкә риғбәтләндүрүш икәнлики әскәртилип: биз хитайни хәлқара пуқралиқ вә сиясий һәқләр әһдинамисиниң тәстиқлинишиға тосқунлуқ қиливатқан тосалғуни елип ташлашқа риғбәтләндүримиз. Биз диққәт нуқтимизни өлүм җазасини бикар қилиш, җинайи ишлар әдлийә ислаһати, ипадә әркинлики вә мәдәний җәмийәт тәрәққиятиға мәркәзләштүримиз, дегән.

Әнглийә билән хитайниң кишилик һоқуқ диалог өткүзүп келиватқиниға узун йиллар болди. Икки дөләт 2012‏-йили нәнҗиңдә 20-нөвәтлик кишилик һоқуқ диалоги өткүзгән.

Доклатта көрситишичә, нәнҗиңдики диалогда тәрәпләр тутқунлар һоқуқи, көчмәнләр һоқуқи, өлүм җазаси, ипадә әркинлики, диний әркинлик, пуқралиқ һоқуқи вә сиясий һәқләр әһдинамисини тәстиқлаш мәсилиси, аз санлиқ милләтләр һоқуқи вә бәзи шәхси делоларни музакирә қилған. Бирақ бәзи кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә чәтәлдики мустәқил тәтқиқатчиларниң илгири сүрүшичә, әнгилийәниң һәмкарлиқ вә диалогни асас қилған кишилик һоқуқ сияситиниң әмили үнүм бериши гуманлиқ. Америкида турушлуқ мустәқил тәтқиқатчи мәмәт тохти әпәнди бу қараштики кишиләрниң бири.

Әнглийә ташқи ишлар министирлиқиниң доклатида йәнә уйғурларниң вәзийити һәққидә тохтилип, уйғур елидә миллий зиддийәтниң өткүрлүки, буниңға хитайниң уйғурларға тутқан қопал сиясити сәвәб болуватқанлиқини билдүргән.

Хитайниң 2012‏-йили уйғур елинған көпләп мәбләғ селиш билән биргә, бихәтәрликкә көрүнәрлик пул аҗратқанлиқи, һалбуки, нурғун уйғур мусулман аһалиси районниң иқтисади тәрәққиятидин бәһримән болалмиғанлиқи, уларниң мәдәнийәт, диний әркинлики күнсери чәклимигә учратқанлиқиға даир мәлумат барлиқини билдүргән.

Доклатта қәйт қилишичә, қәшқәргә охшаш шәһәрләрдики уйғур мәһәллилириниң чеқилиши, тәрәққият пилани үчүн уйғур терилғу йәрлириниң тартивелиниши, бурун йүз бәргән миллий тоқунушларда уйғурларға қилған қопал муамилини изчил давамлаштуруши қатарлиқ амиллар районда миллий җиддийликниң изчил давам қилишиға түрткә болуп кәлгән. Мәмәт тохти әпәндиниң қаришичә, доклатта уйғур мәсилиси әнглийә һөкүмитиниң нуқтиинәзәр шәрһләнгән. Бирақ уйғурларниң нуқтиинәзәр қариғанда уйғур елидики миллий зиддийәтниң түгүни һәқ-наһәқ мәсилиси әмәс, бәлки игилик һоқуқ мәсилисидур. Йәни уйғур елиниң келәчикигә ким қарар қилиш мәсилисидур.

Әнглийә ташқи ишлар министирлиқиниң доклатида йәнә, кишилик һоқуқни қоғдиғучилар мәсилиси, ипадә вә йиғилиш әркинлики, мусапирлар вә сиясий илтиҗачилар мәсилиси, өлүм җазаси, тән җазаси, диний етиқад әркинлики қатарлиқ мәсилиләр һәққидә тохталған. Униңда қәйт қилишичә, 2012‏-йили халиғанчә вә қанунсиз васитиләрни қоллинип, кишилик һоқуқ қоғдиғучилирини зәрбә бериш нишани қилидиған әһваллар давамлиқ йүз бәргән.

Даириләр из дерәксиз йоқитиветиш, аилисигә нәзәрбәнд қилиш, һәрикәт, алақә вә иҗтимаий мунасивитигә чәклимә қоюш, әмгәк билән өзгәртиш лагериға әвәтиш, қара түрмигә солаш, сараңлар дохтурханисида тутуп туруш, аилә тавабиатлириға паракәндичилик селиш қатарлиқ васитиләрни қолланған.

Доклатта илгири сүрүшичә, хитай асаси қануни диний -етиқад әркинликигә капаләтлик қилсиму, әмәлийәттә диний етиқад изчил чәклимигә учрап кәлгән. Доклатта, уйғурларға қоюлған диний чәклимә рамзан айлирида күчийидиғанлиқи әскәртилип, өсмүрләрниң қуран өгиниши, мәсчиткә кирип намаз оқуши мәни қилинғанлиқини, сақчиларниң өткән йили 5‏-вә 6‏-айда қанунсиз қуран курсиға һуҗум қилип, бир қисим балиларниң ярилиниши вә адәм өлүш вәқәси келип чиққанлиқини билдүргән. Шу йили йәнә, бир қисим уйғурларниң қанунсиз диний нәшрият буюмлирини сетиш, диний йиғилиш өткүзүш қатарлиқ сәвәбләр билән еғир қамақ җазасиға һөкүм қилинғанлиқини илгири сүргән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.