En'gliye: qattiq qol siyaset Uyghur élide milliy jiddiylikni ötkürleshtürüwetken

Muxbirimiz erkin
2013.04.15
urumchi-herbiy-basturush-5-iyul-305.jpg Ürümchi weqesini basturushta ürümchige kirgen herbiyler. 2009-Yili iyul.
RFA

En'gliye tashqi ishlar ministirliqi2012‏-yilliq kishilik hoquq we démokratiye doklatida, xitay kishilik hoquq saheside tüzitishke tégishlik nurghun mesile barliqini, qattiq qol siyasetning Uyghur élide milliy jiddiylikni ötkürleshtürüwetkenlikini bildürdi. Düshenbe küni élan qilin'ghan bu doklatta, dunya ellirining kishilik hoquq we démokratiye jehettiki ötken bir yilliq ehwaligha qarap chiqilghan.

En'gliye tashqi ishlar ministirliqining doklatida ilgiri sürüshiche, xitayning ötken 30 yilliq iqtisadi tereqqiyatigha egiship, xitay puqralirining ijtima'iy‏-iqtisadi hoquqi körünerlik yaxshilan'ghan bolsimu, lékin uning 2012‏-yili puqraliq hoquqi we siyasiy heqler jehettiki tereqqiyati cheklinip qalghan. U dawamliq qanun chiqirip, edliye islahati élip bérip, jinayi ishlar qanunigha tüzitish kirgüzgen, tunji qétim eqliy saghlamliq qanuni chiqirip, edliye aq tashliq kitabi élan qilghan bolsimu, biraq 2012‏-yil yüz bergen hadisiler xitayda adaletke érishish, qanun bilen idare qilish qatarliq jehetlerde yenila yétersizlik barliqini körsitip bergen.

En'gliye hökümitining xitay kishilik hoquq siyasiti uzun mezgillik ijabiy hemkarliq, zamaniwilishish we islahat élip bérishke righbetlendürüsh ikenliki eskertilip: biz xitayni xelq'ara puqraliq we siyasiy heqler ehdinamisining testiqlinishigha tosqunluq qiliwatqan tosalghuni élip tashlashqa righbetlendürimiz. Biz diqqet nuqtimizni ölüm jazasini bikar qilish, jinayi ishlar edliye islahati, ipade erkinliki we medeniy jem'iyet tereqqiyatigha merkezleshtürimiz, dégen.

En'gliye bilen xitayning kishilik hoquq di'alog ötküzüp kéliwatqinigha uzun yillar boldi. Ikki dölet 2012‏-yili nenjingde 20-nöwetlik kishilik hoquq di'alogi ötküzgen.

Doklatta körsitishiche, nenjingdiki di'alogda terepler tutqunlar hoquqi, köchmenler hoquqi, ölüm jazasi, ipade erkinliki, diniy erkinlik, puqraliq hoquqi we siyasiy heqler ehdinamisini testiqlash mesilisi, az sanliq milletler hoquqi we bezi shexsi délolarni muzakire qilghan. Biraq bezi kishilik hoquq teshkilatliri we chet'eldiki musteqil tetqiqatchilarning ilgiri sürüshiche, en'giliyening hemkarliq we di'alogni asas qilghan kishilik hoquq siyasitining emili ünüm bérishi gumanliq. Amérikida turushluq musteqil tetqiqatchi memet toxti ependi bu qarashtiki kishilerning biri.

En'gliye tashqi ishlar ministirliqining doklatida yene Uyghurlarning weziyiti heqqide toxtilip, Uyghur élide milliy ziddiyetning ötkürlüki, buninggha xitayning Uyghurlargha tutqan qopal siyasiti seweb boluwatqanliqini bildürgen.

Xitayning 2012‏-yili Uyghur élin'ghan köplep meblegh sélish bilen birge, bixeterlikke körünerlik pul ajratqanliqi, halbuki, nurghun Uyghur musulman ahalisi rayonning iqtisadi tereqqiyatidin behrimen bolalmighanliqi, ularning medeniyet, diniy erkinliki künséri cheklimige uchratqanliqigha da'ir melumat barliqini bildürgen.

Doklatta qeyt qilishiche, qeshqerge oxshash sheherlerdiki Uyghur mehellilirining chéqilishi, tereqqiyat pilani üchün Uyghur térilghu yerlirining tartiwélinishi, burun yüz bergen milliy toqunushlarda Uyghurlargha qilghan qopal mu'amilini izchil dawamlashturushi qatarliq amillar rayonda milliy jiddiylikning izchil dawam qilishigha türtke bolup kelgen. Memet toxti ependining qarishiche, doklatta Uyghur mesilisi en'gliye hökümitining nuqti'inezer sherhlen'gen. Biraq Uyghurlarning nuqti'inezer qarighanda Uyghur élidiki milliy ziddiyetning tügüni heq-naheq mesilisi emes, belki igilik hoquq mesilisidur. Yeni Uyghur élining kélechikige kim qarar qilish mesilisidur.

En'gliye tashqi ishlar ministirliqining doklatida yene, kishilik hoquqni qoghdighuchilar mesilisi, ipade we yighilish erkinliki, musapirlar we siyasiy iltijachilar mesilisi, ölüm jazasi, ten jazasi, diniy étiqad erkinliki qatarliq mesililer heqqide toxtalghan. Uningda qeyt qilishiche, 2012‏-yili xalighanche we qanunsiz wasitilerni qollinip, kishilik hoquq qoghdighuchilirini zerbe bérish nishani qilidighan ehwallar dawamliq yüz bergen.

Da'iriler iz déreksiz yoqitiwétish, a'ilisige nezerbend qilish, heriket, alaqe we ijtima'iy munasiwitige cheklime qoyush, emgek bilen özgertish lagérigha ewetish, qara türmige solash, saranglar doxturxanisida tutup turush, a'ile tawabi'atlirigha parakendichilik sélish qatarliq wasitilerni qollan'ghan.

Doklatta ilgiri sürüshiche, xitay asasi qanuni diniy -étiqad erkinlikige kapaletlik qilsimu, emeliyette diniy étiqad izchil cheklimige uchrap kelgen. Doklatta, Uyghurlargha qoyulghan diniy cheklime ramzan aylirida küchiyidighanliqi eskertilip, ösmürlerning qur'an öginishi, meschitke kirip namaz oqushi men'i qilin'ghanliqini, saqchilarning ötken yili 5‏-we 6‏-ayda qanunsiz qur'an kursigha hujum qilip, bir qisim balilarning yarilinishi we adem ölüsh weqesi kélip chiqqanliqini bildürgen. Shu yili yene, bir qisim Uyghurlarning qanunsiz diniy neshriyat buyumlirini sétish, diniy yighilish ötküzüsh qatarliq sewebler bilen éghir qamaq jazasigha höküm qilin'ghanliqini ilgiri sürgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.