Уйғур елиға нишанлиқ ярдәм беришни күчәйтиш уйғурларни ассимилятсийә қилишни тезлаштурушни мәқсәт қилидиғанлиқи билдүрүлмәктә

Мухбиримиз ирадә
2013.09.25
uyghur-elige-kochmen-paxta-terish.jpg Хитай пуқралириниң хитай өлкисидин түркүмләп уйғур елиға пахта териш үчүн кетиватқан көрүнүши. 2013-Йили 1-сентәбир, шүчаң.
EyePress News

4-Қетимлиқ “шинҗаңға нишанлиқ ярдәм бериш” хизмити йиғини 23-сентәбирдин 24-сентәбиргичә бейҗиңда ечилди. Мәзкур йиғинда уйғур елида һалқима тәрәққият вә мәңгүлүк әминликни ишқа ашурушниң тарихи пурситини чиң тутуш қаттиқ тәкитләнди вә шинҗаңға ярдәм бериш хизмитини күчәйтиш тәләп қилинди. Хитай һөкүмити тәкитләватқан бу тарихи пурсәт немидин ибарәт? көзәткүчиләр буниңға изаһат берип, уйғурларни ассимилятсийә қилиш истратегийисини тез ишқа ашуруш, дәп көрсәтти.

Бейҗиңда ичилгән “шинҗаңға нишанлиқ ярдәм бериш” хизмити йиғини икки күн давам қилип, сәйшәнбә күни аяғлашти. Йиғинға қатнашқан һәрқайси дөләт дәриҗилик әмәлдарлар, уйғур ели вә уйғур елиға ярдәм бериватқанлиқи илгири сүрүлүватқан 19 өлкиниң рәһбәрлири бу икки күнлүк йиғин җәрянида 19 өлкиниң уйғур елидики ечиш түрлирини көпәйтип әмәлийләштүрүш, ичкиридики ихтисаслиқ хадимларни шинҗаңға йөткәш, уйғур елидики яшларни ичкиригә йөткәш вә қош тил маарипини күчәйтиш арқилиқ шинҗаңға ярдәм бериш хизмитини йеңи пәллигә чиқириш һәққидә муһим йолйоруқларни алди.

Бу нөвәтлик шинҗаңға нишанлиқ ярдәм бериш хизмити йиғинида оттуриға қоюлған икки муһим нуқта болса ишқа орунлаштурушни илгири сүрүш вә маарипни күчәйтиш. Әмма хитай компартийиси сиясий бюроси даимий комитетиниң әзаси, сиясий кеңәшниң рәиси йү җеңшиңниң сөзидин қариғанда, хитай һөкүмити дәватқан ишқа орунлаштурушниң-җәнубтики уйғур яшларни ичкиридә, ичкиридики хитайларни уйғур елида ишқа орунлаштурушни көздә тутқанлиқи, маарипни күчәйтиш дегининиң әмәлийәттә қош тил маарипини күчәйтиш дегәнни көздә тутқанлиқи мәлум болмақта. Хитай күндилик гезитиниң бу һәқтики инглизчә хәвиридә баян қилинишичә, йү җиңшиң йиғинда “шинҗаңдики аз санлиқ милләт аммисиниң ичкиригә берип ишқа орунлишишини қизғин қоллашни йолға қоюш арқилиқ, шинҗаң болупму җәнубий шинҗаңдики аз санлиқ милләт аммисиниң ишқа орунлишиш йоллирини үзлүксиз кеңәйтиш керәк. Маарипни қәтий тәврәнмәй раваҗландуруп, қош тил маарипи вә кәспий маарипни қоллаш, идийә-сиясий тәрбийәлинишни күчәйтиш керәк” дәп сөз қилған.

Хитай һөкүмити 5-июл үрүмчи вәқәсидин кейин ачқан “шинҗаң хизмити йиғини”ниң уйғур елиниң иқтисадий тәрәққиятини юқири көтүрүп, хәлқ турмушини яхшилап, уйғурларниң наразилиқини пәсәйтидиғанлиқини тәшвиқ қилди вә һәр бир пурсәттә 19 өлкиниң уйғур елиға мәбләғ вә ихтисаслиқ хадим җәһәттә ярдәм қиливатқанлиқини илгири сүрүп, униңға мәдһийә оқуди. Әмма чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлириниң көз қариши болса буниң әксичә. Улар “шинҗаң хизмити йиғини” ечилғандин буян уйғур елиниң вәзийитиниң техиму кәскинлишип кәткәнликигә ишиниду. Дуня уйғур қурултийи баянатчиси дилшат ришит әпәнди бүгүн бу һәқтә тохтилип, “шинҗаңға нишанлиқ ярдәм бериш” хизмити йиғининиң әмәлийәттә уйғур елини техиму илгирилигән һалда талан-тараҗ қилишни мәқсәт қилидиғанлиқини билдүрди.

Хитай һөкүмити уйғур елида һалқима тәрәққият пиланини йолға қойғандин буян давамлиқ һалда “тарихи пурсәт” дегән бир сөзни оттуриға чиқарди. Ула уйғур елини башқуридиған рәһбәрлиригә һәрбир йиғинда тарихи пурсәтни чиң тутушни әскәртип кәлди. Хитай компартийиси сиясий бюроси даимий комитетиниң әзаси йү җиңшиңму бу нөвәтлик йиғинда қилған сөзидә охшашла “шинҗаңға нишанлиқ ярдәм бериш хизмитини ишқа ашуруш, һалқима тәрәққият вә шинҗаңниң узақ муддәтлик әминликини ишқа ашуруштики тарихи пурсәтни чиң тутуш” һәққидә сөз қилған. Хитай һөкүмити дәватқан бу тарихи пурсәт зади немидин ибарәт? түркийә һаҗәттәпә университети оқутқучиси доктор әркин әкрәм әпәнди хитай тилға еливатқан тарихи пурсәтләрниң мәниси үстидә тохталди.

Хитай һөкүмитиниң уйғур елида диний бесим сиясити, қош тил маарипи нами астидики хитай тили маарипини омумлаштуруш сиясити вә нопус йөткәш сиясәтлири уйғурларниң қаттиқ наразилиқини техиму улғайтиватқан болуп, йеқиндин буян уйғур елида наразилиқ һәрикәтлири арқа-арқилап мәйданға кәлди. Әмма хитай һөкүмити болса вәқәләрни террорлуққа һәтта чәтәлләрдики террор тәшкилатлириға бағлап чүшәндүрүп, миллий сияситигә қаритилған тәнқидләрни изчил қобул қилмай, сиясәтлирини изчил давам қилди. Бу нөвәтлик “шинҗаңға нишанлиқ ярдәм бериш” хизмити йиғининиң омумий роһидин қариғандиму, хитай һөкүмити бу хил сиясәтлирини охшаш давам қилишни уни һәтта техиму күчәйтип давам қилип, йеңи бир пәллигә көтүрүшни тәшәббус қилған. Униңға уйғурлар аңлашни арзу қилидиған, уйғурларниң наразилиқини пәсәйтишни мәқсәт қилған һечқандақ бир түзитиш киргүзүлмигәнлики мәлум болмақта. Доктор әркин әкрәм әпәнди болса хитай һөкүмитиниң һазир уйғурларни ассимилятсийә қилишни толуқ вә тез ишқа ашуруштин башқа истратегийисиниң йоқлуқини вә бу нийитиниңму интайин қәтийликини билдүрди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.