Yawropa parlaménti ezalirining Uyghur mesilisi heqqidiki bayanliri (2)

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2018-10-11
Élxet
Pikir
Share
Print
"Yawropa erkinlik partiyesi we démokratiye partiyesi ittipaqi guruhi" ning yawropa parlaméntidiki bulghariyelik wekili ilxan küchük ependi.
"Yawropa erkinlik partiyesi we démokratiye partiyesi ittipaqi guruhi" ning yawropa parlaméntidiki bulghariyelik wekili ilxan küchük ependi.
europarl.europa.eu

Yawropa parlaménti 4-öktebir küni Uyghur diyaridiki jaza lagérliri toghrisida qarar maqullashtin ilgiri otturigha qoyulghan pikirler.

4-Öktebir küni firansiyening strasburg shehiride chaqirilghan yawropa parlaméntining omumiy yighinida jaza lagérliri mesilisini öz ichige halda Uyghurlarning omumiy weziyiti toghrisida 15 maddiliq qarar maqullan'ghan idi. Mezkur qarar maqullinishtin ilgiri yawropa parlaméntidiki oxshimighan partiye-guruhlarning wekilliridin terkib tapqan parlamént ezaliri Uyghur diyari we jaza lagérliri toghrisida öz qarashlirini otturigha qoyup ötti.

"Yawropa erkinlik partiyesi we démokratiye partiyesi ittipaqi guruhi" ning yawropa parlaméntidiki bulghariyelik wekili ilxan küchük mundaq dégen: "Epsuski, xitaydiki étnik az sanliq musulman millet bolghan Uyghur we qazaqlar üstidin irqiy qirghinchiliq hemde yeklesh weqeliri yüz bermekte. Milyonlighan gunahsiz insanlar lagérlargha qamilip xarlanmaqta. Er-ayal, ata-bala, dost-buraderler bir-biridin ayriwétilmekte, ghayib qilinmaqta. Narisidiler yétim qalmaqta. Izdep-sorapmu zadi nedilikini bilgili bolmaydighan haletke kelmekte. Qéni ular? nelerge ghayib boldi? 'terbiyelesh merkezliri' de zadi néme ishlar yüz bériwatidu? biz ata-aniliridin ayrilip qéliwatqan shu sebiylerning insaniy heqlirining depsende qilinishlirining tamashisini körüp qarap turalmaymiz. Men jaza lagérlirigha qamalghan barliq tutqunlarni hemde siyasiy seweb bilen qolgha élin'ghan pütkül mehbuslarni derhal qoyup bérishke chaqirimen. Bizning bu heqtiki izdinishlirimiz dawam qilidu. Bu aldinqi shert astida andin bashqa mesililer üstide söz achalaymiz."

Dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa ependining bildürüshiche, 4-öktebir qarar qobul qilinishtin ilgiri söz alghan 24 parlamént ezasi ichidin peqet birla kishi qarshi meydanni ipadiligen bolsimu, emma uning anche tesirlik bolmighan söz-ibariliri nezerge élinmighan hemde mezkur qarar mutleq köp sanliqning awazi bilen qobul qilin'ghan. Bu qarar qobul qilinishtin ilgiri xitay terep yawropa parlaméntida küchlük lobiy pa'aliyetliri bilen shughullinip, bezi parlamént ezalirining kallisini qaydurushqa térishqan. Biraq axirqi hésabta meghlup bolghan.

Melum bolghinidek, 3-séntebir küni yawropa parlaméntidiki "Yawropa xelq partiyesi", "Yawropa yéshillar partiyesi", "Yawropa erkin démokratlar partiyesi", "Yawropa konsérwatiplar partiyesi" we "Yawropa xristi'an démokratlar partiyesi" qatarliq 5 chong partiye Uyghur diyaridiki jaza lagérlirigha munasiwetlik so'allargha imza qoyup, yawropa komissiyoni we tashqi ishlar ministirliqigha yollighan. 12-Séntebir küni yawropa ittipaqining mu'awin re'isi we tashqi ishlar ministirliki strasburgda chaqirilghan omumiy yighinida bu so'allargha jawab bérip, xitayning sherqiy türkistandiki jaza lagérlirini ashkara eyibligen hemde xitay bilen bolghan munasiwetke a'it qarar qobul qilghan idi.

"Yawropa xelq partiyesi ittipaqi" ning wén'giriyelik wekili lazlo tökesh 12-séntebirdiki qararni misal élip mundaq dégen: "Men sözümni bu yighin zaligha qedem teshrip qilghan dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysa ependige salamimni bildürüsh we uni qarshi élish bilen bashlaymen. 2018-Yili 12-séntebir yawropa parlaméntidiki mutleq köp qisim awazning qoshulushi bilen xitay terep bilen bolghan munasiwetke a'it bir qarar qobul qilin'ghan idi. Bu qararda yawropa ittipaqi bilen xitay arisidiki munasiwetlerning démokratiye, kishilik hoquqqa hörmet qilghan, qanun döliti asasida élip bérilidighanliqi, shundila ikki terep arisida ishench turghuzghili bolidighanliqi otturigha qoyulghan. Men mushu qararning rohigha bina'en xitayning Uyghur aptonom rayonidiki 'qayta terbiyelesh merkizi' namidiki jaza lagérlirigha bolghan naraziliqimni bildürimen. Bu lagérlarda 1 milyondin artuq Uyghurlar, qazaqlar zindan azabi chekmekte. Emma xitay bundaq lagérlarning mewjutluqini téxiche étirap qilghini yoq. 10 Milyondin artuq nopusqa ige Uyghur millitining her bir ezasi nazaret we bashqurush astida tutulmaqta hemde ularning eng eqelliy insaniy heqliri depsende qilinmaqta. Eslide bu heq-hoquqlar xitayning asasiy qanunidinmu orun alghan. Xitay hökümiti bu heq-hoquqlargha hörmet qilishi, Uyghurlarning milliy kimlikini saqlap qélishigha kapaletlik qilishi kérek. Biz bu hadisini ochuq we qet'iy eyiblishimiz lazim. Xitay bilen bolghan istratégiyelik munasiwetlirimiz xitayning xataliqlirini eyiblishimizge tosalghu bolmasliqi kérek."

"Yawropa xelq partiyesi ittipaqi" ning éstoniyelik wekili tunné kélam mundaq dégen: "Xitaylar chong bir millet bolghanliqi üchünla öz küchige tayinip milyonlighan insanning kishilik heq-hoquqlirini, medeniyitini, yashash heqqini, diniy étiqadini héch mentiqige chüshmeydighan shekilde öz meyliche depsende qilsa bolmaydu. Uyghurlar mana shundaq sistémiliq yoqitish bésimigha yoluqmaqta. Uyghurlar, qazaqlarning insaniy heqliri tajawuzgha uchrimaqta. Biz bu bésim siyasitini derhal toxtitishqa, milyonlighan insan qamalghan 'terbiyelesh lagéri' ni shertsiz taqashqa chaqirishimiz lazim. Yawropa hökümiti we komissiyoni bolush süpitimiz bilen öz endishilirimizni ipade qilishimiz, shinjangdiki kishilik hoquq depsendichilikige xatime bérish we bu rayondiki Uyghur, qazaq xelqlirining normal yashash heqqige kapaletlik qilidighan konkrét chare-tedbirlerge muraji'et qilishimiz kérek."

"Yawropa parlaménti sotsiyal we démokratiyeni ilgiri sürüsh guruhi" ning italiyelik wekili michéla giyufrida xanim türlük kishilik hoquq mesililirini tilgha alghandin kéyin mundaq dégen: "Xitayning milyonlighan Uyghur we qazaqlarni 'terbiyelesh lagéri' gha qamishi, bu azsanliq milletlerni yüz tonush üsküniliri, DNA ewrishkisi, qol téléfonliri tekshürüsh qatarliq shekillerde nazaret qilishi tamamen qanunsiz heriket. Yawropa parlaménti az sanliqlarning kishilik heq-hoquqini muhapizet qilish meydanida ching turushi, 3-dölettiki Uyghurlar we qazaqlarni qoghdishi, xitay bilen bolghan munasiwette kishilik hoquq depsendichiliklirige xatime bérishni aldinqi orun'gha qoyushi lazim."

"Yawropa konsérwatiplar we islahatchilar guruhi" ning bélgiyelik wekili mark démésmakér ependi mundaq dégen: "Oy-pikir erkinliki her kimning eqelliy hoquqi. Xitay dölet rehberliri shuni éniq bilishi kérekki, oy-pikirni, tepekkurni insan'gha zorlap tangghili bolmaydu. Emma ular shinjangda del mushu ishni qiliwatidu. U yerdiki xitay millitidin bolmighan Uyghurlar, qazaqlarni zor kölemde tutqun qilip, atalmish 'siyasiy terbiyelesh lagérliri' gha solap méngisini yuymaqta. Ulardiki 'xeterlik idiye' tügep, 'saghlam' bolghan'gha qeder tutqunda tutmaqta. Uyghur jem'iyitidikiler bolsa xitay hakimiyitining insan tesewwur qilghusiz derijidiki köp jasuslirining nazariti, közitish apparatlirining kontroli astida insaniy hoquqi éghir derijide depsende qilin'ghan halda hayat köchürmekte. Xitay hakimiyiti bu xil siyasitini derhal toxtitishi, lagérlarni taqap, tutqunlarni shertsiz qoyup bérishi, u jaylardiki zorawanliqqa derhal xatime bérishi lazim. Herqandaq hakimiyetning oy-pikir erkinlikini qamal qilish qolidin kelmeydu."

D u q ning mu'awin re'isi perhat muhemmidi ependi yawropa parlaménti ezalirining bayanliri heqqide toxtalghanda eger xitay jaza lagérlirini taqimighan teqdirde yawropa ittipaqining xitaygha qarita émbargo yürgüzüsh qarari qobul qilish éhtimalnimu nezerdin saqit qilghili bolmaydighanliqini tilgha aldi.

Toluq bet