Рабийә қадир: “хитайға қарши йеңи истратегийә қоллинишимиз керәк”

Мухбиримиз гүлчеһрә
2014.08.06
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
rabiye-qadir-yaponiye.jpg Д у қ рәиси рабийә қадир ханим мухбирларни күтүвелиш йиғинида сөз қилмақта. 2013-Йили 2-июн, токйо.
AFP

Хәвәрләрдин хитай дөләтлик террорлуққа қарши туруш хизмитигә йетәкчилик қилиш гурупписиниң башлиқи җамаәт хәвпсизлик министирлиқиниң министири го шеңкүн 1-авғусттин 4-авғустқичә 4 күн уйғур елида мәхсус террорлуққа қарши туруш хизмитини күздин кәчүрүп, террорлуққа зәрбә бериш салмиқини йәниму ашуруш тоғрилиқ йолйоруқ бәргәнлики мәлум. Бу мунасивәт билән радиойимизниң мәхсус зияритини қобул қилған, уйғур миллий һәрикити рәһбири рабийә қадир ханим, нөвәттә дуня уйғур қурултийиниң әң алдинқи хизмәт нишаниниң бирләшкән дөләтләр тәшкилати қатарлиқ мустәқил органларниң йәкәндә хитайниң елип барған қирғинчилиқ һәрикити үстидин тәкшүрүш елип беришини қолға кәлтүрүш икәнликини оттуриға қойди. У, “хитайниң террорлуққа зәрбә бериш нами билән уйғурларға болған бастуруш салмиқини барғанчә күчәйтиши, бизниңму давайимизда хитайға қарши йеңи тәдбир вә истратегийә қоллинишимизниң тәхирсизликини тонутмақта” деди.

Гүлчеһрә:
-Һөрмәтлик рабийә қадир ханим, 28-июл йәкән қирғинчилиқидин кейин, дөләт ишлири комитетиниң һәйәт әзаси, мәмликәтлик террорлуққа қарши туруш хизмәт гурупписиниң башлиқи, җамаәт хәвпсизлики министирлиқиниң министири го шеңкүн уйғур елида 4 күн мәхсус террорлуққа қарши туруш хизмитини күчәйтиш һәққидә орунлаштуруш елип барған, бу униң бу йил киргәндин буян 3-қетим уйғур елиға бериши, уйғур елида хитай даирилириниң уйғурларни бастуруш һәрикити нөвәттикидәк җиддий давам қиливатқан бир вәзийәттә, сиз, го шеңкүнниң уйғурларни бастуруш салмиқини йәниму ашуруш һәққидә йолйоруқ бериши район вәзийитигә қандақ тәсир көрситиду дәп қарайсиз?

Рабийә қадир ханим:
-Бу хитайниң, шәрқий түркистанда һәр милләттин бигунаһ хәлқниң қени еқип шунчә зор вәқәләр йүз бәргән бир пәйттә,тинчлиқ бәрпа қилмай, мәсилиниң мәнбәсини һәл қилип уйғурларниң мәсилисини аңлайли демәй, “террорлуққа қарши туруш” намида уйғурларни бастурушни күчәйтидиғанлиқини җакарлиши, хитайниң дөләт террорлуқини техиму кеңәйтишидин, хәлқниң әһвалиниң техиму яманлишип кетидиғанлиқидин дерәк бериду. Мән йәнә буниң билән хәлқ техиму кәң көләмлик көтүрүлүп, вәзийәт техиму контроллуқтин чиқип кетиду, дәп қараймән.

Гүлчеһрә:
-Хитай бултур 27-авғустта го шеңкүн хитай дөләтлик террорлуққа қарши туруш хизмитигә йетәкчилик қилиш гурупписиниң башлиқлиқ вәзиписини өз үстигә алғандин кейин террорлуққа қарши туруш системисиниң дәриҗисиниң өстүрүлүши, террорлуққа қарши турушниң йеңи басқучқа киргәнликидин дерәк беридиғанлиқини күрсәткән иди. Гу шеңгүн йәнә тәкитләп: “шинҗаңдики террорлуққа қарши туруш хизмитини қоллаш салмиқини үзлүксиз күчәйтиш керәк” дегән вә шинҗаңдики террорлуқ тәһдити шәрқий түркистан ислам партийиси вә чәтәлләрдики бөлгүнчи күчләрдин келиду дегән иди. Бу нөвәт йәкәндики бастуруш һәрикәтлиридә йәнила шу нуқтини тәкитлимәктә, сизниңчә, хитай уйғур елида йүз бәргән һәр қандақ қаршилиқ, наразилиқ һәрикитини шәрқий түркистан ислам партийисигә бағлап көрситиш арқилиқ қандақ мәқсәткә йәтмәкчи?

Рабийә қадир ханим:
-Биринчиси, хитай һөкүмити уйғурларни террор дәп көрситип өзиниң бастуруш һәрикитини һәқлиқ көрсәтмәкчи вә бу арқилиқ милләт сүпитидә қирип түгитиш мәқситигә йәтмәкчи.
Йәнә өзиниң сияситигә қарши чиққан уйғурларнила әмәс, өзигә қарши чиққан хитайларниму қирип түгитидиғанлиқидин агаһландурмақчи.

Йәнә бири, хитай-11 сентәбирдин буян хәлқаралиқ террорлуққа қарши уруштин пайдилинип уйғурларни йоқитишни мәқсәт қилип уйғурларни террорчи көрситишкә урунуп кәлди вә шу баһанида уйғурларға дөләт террорлуқ ишләтмәктә. Хитай бу дөләт террорлуқини уйғур елидила әмәс, бәлки чеградин һалқип оттура асия, афғанистан, пакистан вә пүтүн дуня миқясида өзини яқлимайдиған әркинлик тәлипи бар уйғурларни йоқитишни ишқа ашурушни мәқсәт қилмақта.
Го шеңкүн бултурму шуни ейтти, бу йилму шуни тәкитлиди вә кәлгүсидиму уйғурларни террор дәп бастуридиғанлиқи ениқ, бизниң вә дуняниң уни тинчлиқ сөһбитигә чақиришимиз, мәсилини һәл қилишқа чақиришимиз, дуняниң уларни уйғурларни бастурушни тохтитишқа чақиришиму буларниң алдида бир тийин болуватиду.

Уйғурларниң һәрикәтлири һечқачан террорлуқ әмәс, бу пәқәт уларниң әркинлик күриши вә сиясий тәләплири, гәрчә хитай уйғурларниң қаршилиқ һәрикәтлирини террорлуқ дәп бекитсиму, һәққаний гәп қилидиғанларму буларни террорчи дәп қаримайду. Һалбуки, мән уйғурларниң өлтүрүлүватқанлиқиға дуняниң нөвәттә сүкүттә турушиға һәйран болмақтимән.

Гүлчеһрә:
-Сиз ейтқандәк хитай һөкүмитиниң түрлүк алдини елиш, хәвәрләрни қамал қилиш тактекилири билән, уйғурлар үстидин елип бериватқан бастуруш һәрикәтлиригә, болупму йеқинда йүз бәргән йәкән қәтлиамиға нисбәтән дуняниң инкаси силәр яки уйғурлар күткәндикидәк болмайватиду, әмди бу мәсилидә дуня уйғур қурултийиниң әң алдинқи хизмәт нишани немә?

Рабийә қадир ханим:
-Хитайда әлчиханиси бар болған һәр қайси дөләтләр, хитайниң бу қирғинчилиқиға позитсийисини билдүрүш керәк, америка өзиниң қиммәт қариши бойичә хитайниң уйғурларға қаратқан инсан һәқлири бастурушлирини әйиблиши вә хитайниң уйғурларни давамлиқ өлтүрүшигә қарши тегишлик тәдбир қоллиниши керәк, бирләшкән дөләтләр тәшкилати, шималий атлантик әһди тәшкилати танкилар астидики хәлқимизниң йениға көзитиш тәкшүрүш гуруппилирини киргүзүши керәк буни қолға кәлтүрүш үчүн һәрикәтлиниватимиз.

Гүлчеһрә:
-Хитайниң уйғурларға елип бериватқан бастуруш һәрикәтлири вә уйғурларни террорчи дәп көрситип елип бериватқан ички-ташқи сиясәтлири уйғур һәрикитигә қандақ тәсир көрситиду дәп қарайсиз?

Рабийә қадир ханим:
-Тоғра, нөвәттики бастуруш һәрикәтлири билән уйғурларниң күни тәс болиду, әмма буниң билән хитай мәқситигә йәни уйғурларни бастуруп түгитиш мәқситигә йетәлмәйду, әксичә уйғурларниң наразилиқини, һәқлиқ күришини күчәйтиду, уйғурларниң күрәш қилиш идийисини техиму йетилдүрүп, уйғур миллий күришини һәтта отниң үстигә май чачқандәк улғайтиду. Әмәлийәттә хитай өзиниң мәғлуп болғанлиқини һес қиливатиду, кәлгүсидә техиму һес қилиду.
Күлкилик йери, хитай сақчи, һәрбийләрни ишқа селип хәлқимизни мәҗбурий кочиларға елип чиқип тоқмақларни қолиға тутқузуп, биз 30 миң хәлқ билән террорчиларға қарши уруш қилдуқ дәп сүрәткә елип дуняға көрсәтти. Әмәлийәттә, шу қатар турған уйғурларниң һәммиси хитайға қарши күрәш қилишни халайду. Бир учум аз сандики мунапиқлар хитайға маслишиватиду, әмма улар аз санлиқ, хәлқимиз күришидә алди билән мунапиқларға зәрбә бериш керәкликини тонуп йәтти вә уларғиму тегишлик җазасини берип кәлди.

Гүлчеһрә:
-Хитайниң уйғурларға елип бериватқан мислисиз бастуруши вә уйғурларниң йеқиндин буянқи қаршилиқ һәрикәтлири чәтәлләрдики уйғур дәвасида қандақ бир йол тутуш керәклики һәққидә сигнал бәрди дәп қарайсиз?
Рабийә қадир ханим:
-Биз давайимизниң нишанида вә истратегийисидә чоң өзгириш ясимақчи, чүнки һазирға қәдәр уйғур мәсилисини тинч һәл қилиш үчүн хитай билән сөһбәт қилишни қайта-қайта тәләп қилип кәлдуқ, буниңдин кейинму бир тәрәптин давамлиқ сөһбәт өткүзүш тәклипимизни давам қилимиз, давайимизда улар билән сүлһи қилиш үчүн имканийәт қоюп кәлгән идуқ, әмди хитайниң бигунаһ хәлқимиз үстидин қирғинчилиқ қилишиға қарап туралмаймиз, уйғурлар мутләқ өзиниң әркинликигә еришиш үчүн сиясий тәлипини оттуриға елип чиқмиса болмайдиғанлиқини бәлгиләп қойди, биз әмди йеңи истратегийә қоллинимиз, чүнки хитайниң хәлқимизгә тутқан сиясити бизни шуниңға мәҗбурлап қойди, биз әмди давайимизға көңүл бөлүватқан барлиқ күчләр билән һәмкарлишип, хитайниң уйғурларни қирип түгитиш сияситигә қарши тәдбиримизни өзгәртимиз йеңи истратегийимизни елип чиқимиз.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.