Rabiye qadir: “Xitaygha qarshi yéngi istratégiye qollinishimiz kérek”

Muxbirimiz gülchéhre
2014.08.06
rabiye-qadir-yaponiye.jpg D u q re'isi rabiye qadir xanim muxbirlarni kütüwélish yighinida söz qilmaqta. 2013-Yili 2-iyun, tokyo.
AFP

Xewerlerdin xitay döletlik térrorluqqa qarshi turush xizmitige yétekchilik qilish guruppisining bashliqi jama'et xewpsizlik ministirliqining ministiri go shéngkün 1-awghusttin 4-awghustqiche 4 kün Uyghur élida mexsus térrorluqqa qarshi turush xizmitini küzdin kechürüp, térrorluqqa zerbe bérish salmiqini yenimu ashurush toghriliq yolyoruq bergenliki melum. Bu munasiwet bilen radi'oyimizning mexsus ziyaritini qobul qilghan, Uyghur milliy herikiti rehbiri rabiye qadir xanim, nöwette dunya Uyghur qurultiyining eng aldinqi xizmet nishanining birleshken döletler teshkilati qatarliq musteqil organlarning yekende xitayning élip barghan qirghinchiliq herikiti üstidin tekshürüsh élip bérishini qolgha keltürüsh ikenlikini otturigha qoydi. U, “Xitayning térrorluqqa zerbe bérish nami bilen Uyghurlargha bolghan basturush salmiqini barghanche kücheytishi, bizningmu dawayimizda xitaygha qarshi yéngi tedbir we istratégiye qollinishimizning texirsizlikini tonutmaqta” dédi.

Gülchéhre:
-Hörmetlik rabiye qadir xanim, 28-iyul yeken qirghinchiliqidin kéyin, dölet ishliri komitétining hey'et ezasi, memliketlik térrorluqqa qarshi turush xizmet guruppisining bashliqi, jama'et xewpsizliki ministirliqining ministiri go shéngkün Uyghur élida 4 kün mexsus térrorluqqa qarshi turush xizmitini kücheytish heqqide orunlashturush élip barghan, bu uning bu yil kirgendin buyan 3-qétim Uyghur éligha bérishi, Uyghur élida xitay da'irilirining Uyghurlarni basturush herikiti nöwettikidek jiddiy dawam qiliwatqan bir weziyette, siz, go shéngkünning Uyghurlarni basturush salmiqini yenimu ashurush heqqide yolyoruq bérishi rayon weziyitige qandaq tesir körsitidu dep qaraysiz?

Rabiye qadir xanim:
-Bu xitayning, sherqiy türkistanda her millettin bigunah xelqning qéni éqip shunche zor weqeler yüz bergen bir peytte,tinchliq berpa qilmay, mesilining menbesini hel qilip Uyghurlarning mesilisini anglayli démey, “Térrorluqqa qarshi turush” namida Uyghurlarni basturushni kücheytidighanliqini jakarlishi, xitayning dölet térrorluqini téximu kéngeytishidin, xelqning ehwalining téximu yamanliship kétidighanliqidin dérek béridu. Men yene buning bilen xelq téximu keng kölemlik kötürülüp, weziyet téximu kontrolluqtin chiqip kétidu, dep qaraymen.

Gülchéhre:
-Xitay bultur 27-awghustta go shéngkün xitay döletlik térrorluqqa qarshi turush xizmitige yétekchilik qilish guruppisining bashliqliq wezipisini öz üstige alghandin kéyin térrorluqqa qarshi turush sistémisining derijisining östürülüshi, térrorluqqa qarshi turushning yéngi basquchqa kirgenlikidin dérek béridighanliqini kürsetken idi. Gu shénggün yene tekitlep: “Shinjangdiki térrorluqqa qarshi turush xizmitini qollash salmiqini üzlüksiz kücheytish kérek” dégen we shinjangdiki térrorluq tehditi sherqiy türkistan islam partiyisi we chet'ellerdiki bölgünchi küchlerdin kélidu dégen idi. Bu nöwet yekendiki basturush heriketliride yenila shu nuqtini tekitlimekte, sizningche, xitay Uyghur élida yüz bergen her qandaq qarshiliq, naraziliq herikitini sherqiy türkistan islam partiyisige baghlap körsitish arqiliq qandaq meqsetke yetmekchi?

Rabiye qadir xanim:
-Birinchisi, xitay hökümiti Uyghurlarni térror dep körsitip özining basturush herikitini heqliq körsetmekchi we bu arqiliq millet süpitide qirip tügitish meqsitige yetmekchi.
Yene özining siyasitige qarshi chiqqan Uyghurlarnila emes, özige qarshi chiqqan xitaylarnimu qirip tügitidighanliqidin agahlandurmaqchi.

Yene biri, xitay-11 séntebirdin buyan xelq'araliq térrorluqqa qarshi urushtin paydilinip Uyghurlarni yoqitishni meqset qilip Uyghurlarni térrorchi körsitishke urunup keldi we shu bahanida Uyghurlargha dölet térrorluq ishletmekte. Xitay bu dölet térrorluqini Uyghur élidila emes, belki chégradin halqip ottura asiya, afghanistan, pakistan we pütün dunya miqyasida özini yaqlimaydighan erkinlik telipi bar Uyghurlarni yoqitishni ishqa ashurushni meqset qilmaqta.
Go shéngkün bulturmu shuni éytti, bu yilmu shuni tekitlidi we kelgüsidimu Uyghurlarni térror dep basturidighanliqi éniq, bizning we dunyaning uni tinchliq söhbitige chaqirishimiz, mesilini hel qilishqa chaqirishimiz, dunyaning ularni Uyghurlarni basturushni toxtitishqa chaqirishimu bularning aldida bir tiyin boluwatidu.

Uyghurlarning heriketliri héchqachan térrorluq emes, bu peqet ularning erkinlik kürishi we siyasiy telepliri, gerche xitay Uyghurlarning qarshiliq heriketlirini térrorluq dep békitsimu, heqqaniy gep qilidighanlarmu bularni térrorchi dep qarimaydu. Halbuki, men Uyghurlarning öltürülüwatqanliqigha dunyaning nöwette sükütte turushigha heyran bolmaqtimen.

Gülchéhre:
-Siz éytqandek xitay hökümitining türlük aldini élish, xewerlerni qamal qilish taktékiliri bilen, Uyghurlar üstidin élip bériwatqan basturush heriketlirige, bolupmu yéqinda yüz bergen yeken qetli'amigha nisbeten dunyaning inkasi siler yaki Uyghurlar kütkendikidek bolmaywatidu, emdi bu mesilide dunya Uyghur qurultiyining eng aldinqi xizmet nishani néme?

Rabiye qadir xanim:
-Xitayda elchixanisi bar bolghan her qaysi döletler, xitayning bu qirghinchiliqigha pozitsiyisini bildürüsh kérek, amérika özining qimmet qarishi boyiche xitayning Uyghurlargha qaratqan insan heqliri basturushlirini eyiblishi we xitayning Uyghurlarni dawamliq öltürüshige qarshi tégishlik tedbir qollinishi kérek, birleshken döletler teshkilati, shimaliy atlantik ehdi teshkilati tankilar astidiki xelqimizning yénigha közitish tekshürüsh guruppilirini kirgüzüshi kérek buni qolgha keltürüsh üchün heriketliniwatimiz.

Gülchéhre:
-Xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan basturush heriketliri we Uyghurlarni térrorchi dep körsitip élip bériwatqan ichki-tashqi siyasetliri Uyghur herikitige qandaq tesir körsitidu dep qaraysiz?

Rabiye qadir xanim:
-Toghra, nöwettiki basturush heriketliri bilen Uyghurlarning küni tes bolidu, emma buning bilen xitay meqsitige yeni Uyghurlarni basturup tügitish meqsitige yételmeydu, eksiche Uyghurlarning naraziliqini, heqliq kürishini kücheytidu, Uyghurlarning küresh qilish idiyisini téximu yétildürüp, Uyghur milliy kürishini hetta otning üstige may chachqandek ulghaytidu. Emeliyette xitay özining meghlup bolghanliqini hés qiliwatidu, kelgüside téximu hés qilidu.
Külkilik yéri, xitay saqchi, herbiylerni ishqa sélip xelqimizni mejburiy kochilargha élip chiqip toqmaqlarni qoligha tutquzup, biz 30 ming xelq bilen térrorchilargha qarshi urush qilduq dep süretke élip dunyagha körsetti. Emeliyette, shu qatar turghan Uyghurlarning hemmisi xitaygha qarshi küresh qilishni xalaydu. Bir uchum az sandiki munapiqlar xitaygha maslishiwatidu, emma ular az sanliq, xelqimiz kürishide aldi bilen munapiqlargha zerbe bérish kéreklikini tonup yetti we ularghimu tégishlik jazasini bérip keldi.

Gülchéhre:
-Xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan mislisiz basturushi we Uyghurlarning yéqindin buyanqi qarshiliq heriketliri chet'ellerdiki Uyghur dewasida qandaq bir yol tutush kérekliki heqqide signal berdi dep qaraysiz?
Rabiye qadir xanim:
-Biz dawayimizning nishanida we istratégiyiside chong özgirish yasimaqchi, chünki hazirgha qeder Uyghur mesilisini tinch hel qilish üchün xitay bilen söhbet qilishni qayta-qayta telep qilip kelduq, buningdin kéyinmu bir tereptin dawamliq söhbet ötküzüsh teklipimizni dawam qilimiz, dawayimizda ular bilen sülhi qilish üchün imkaniyet qoyup kelgen iduq, emdi xitayning bigunah xelqimiz üstidin qirghinchiliq qilishigha qarap turalmaymiz, Uyghurlar mutleq özining erkinlikige érishish üchün siyasiy telipini otturigha élip chiqmisa bolmaydighanliqini belgilep qoydi, biz emdi yéngi istratégiye qollinimiz, chünki xitayning xelqimizge tutqan siyasiti bizni shuninggha mejburlap qoydi, biz emdi dawayimizgha köngül bölüwatqan barliq küchler bilen hemkarliship, xitayning Uyghurlarni qirip tügitish siyasitige qarshi tedbirimizni özgertimiz yéngi istratégiyimizni élip chiqimiz.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.