Diniy alim éhsan shen'ojaq uyghular mesiliside talibanlarni agahladurdi we ularni xitaydin yiraq turushqa chaqirdi

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2021-09-16
Share
Xitay bilen talibanning bu qétimliq uchrishishi Uyghurlar üchün némidin dérek béridu?
Yettesu

Hemmige melum bolighunidek, amérika eskerliri afghanistandin chékinip chiqqandin kéyin, xitay diplomatik emeldarliri arqa-arqidin talibanlar bilen körüshüp munasiwetlirini qoyuqlashturushqa orunmaqta.

14‏-Séntebir küni xitayning kabulda turushluq bash elchisi wang yü taliban hökümiti tashqiy ishlar ministirliqining ministir wekili bolghan emirxan mutteqini ziyaret qilghan we ikki döletning munasiwetliri toghrisida muzakire élip barghan.

Bu heqte taliban hökümiti medeniyet komtéti idarisining mu'awin bashliqi exmedullah wasiq özining tiwéttér hésabida, xitay bash elchisi wang yuning afghanistan'gha 15 milyon dollar insaniy yardem bérishke wede qilghanliqini élan qilghan.

Xitayning talibanlargha iqtisadiy yardem bérishi Uyghurlar meslisige qandaq tesir körsitidu? bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan türkiye hajettepe uniwérsitétining oqutquchisi, istiratégiye mutexesssi doktur erkin ekrem pikir bayan qilip, xitay taliban hökümitini hazirdin bashlap pul arqiliq özige tartishqa tirishiwatqanliqini, ularning talibanlargha iqtisadiy yardem bérishi héchqandaq bir Uyghur teshkilatini afghanistanda turghuzmasliqni meqset qilidighanliqini ilgiri sürdi

Xitay özining afghanistan siyasitini shekillendürgende qandaq bir yol tutup méngishi mumkin? doktur erkin ekrem, xitay hökümitining talibanlargha biri radikalizimdin uzaq turush, yene bir Uyghur quralliqlirigha yardem bermesliktin ibaret ikki türlük telepni otturigha qoyghanliqini bildürdi.

Doktur erkin ekrem ependi, xitayning talibanlar bilen yéqin munasiwet qurushning yene bir sewebining afghanistanning yer asti bayliqlirini qolgha kirgüzüsh ikenlikini ilgiri sürdi.

Xitayning afghanistan siyasitidiki iqtisadiy amil bilen bixeterlik mesilisitoghrisida pikir bayan qilghan türk mutexessis, doktur altay atli ependi mundaq dédi: “Elwette, buningda xitayning bixeterlik endishiliri we sherqiy türkistan mesilisi eng muhim amildur. Bu xitayning bashqa döletler bilen bolghan munasiwetlerdimu her waqit mushundaq bolup keldi. Béyjing hökümiti bu mesilide endishilirini uchuq-ashkara otturigha qoyup keldi. Taliban bolsa afghanistan zéminidin xitaygha we xitayning zémin pütünlükige qarita bir tehditning otturigha chiqishigha ruxset qilmaydighanliqini bayan qilip keldi. Biraq bu bayanatlar xitayning bixeterlik jehettiki endishlirige xatime bérelmidi.”

Yéqinda türkiyening meshhur diniy alimi, doktur éhsan shen'ojaq, Uyghurlar mesiliside talibanni agahlandurdi we ularni xitaydin uzaq turushqa chaqriq qildi. U mundaq dédi: “Silerge shuni xitap qilimizki, dunya silerge diqqet qiliwatidu, silerning islamning güzellikini otturigha qoyush mejburiyitinglar bar. Shuni deymenki, xitay bilen yéqin munasiwet qurmanglar! bu yerde )türkiyede( sherqiy türksitanliq musulman qérindashlirimiz bar. Ular ilim tehsil qilish üchün xoten, qeshqer, yerken qatarliq ana yurtliridin ayrildi. Ular türkiyede islamiy bilim öginiwatidu. Ular islamiy bilim öginiwatqanliqi sewebidin xitay ularni ‛térorchi‚ dep élan qildi. Öylirige bésip kirip ata-anilirini tutqun qildi we lagérlargha qamidi. Qizlirini xitaylar bilen toy qilishqa mejburlidi. Öyde qalghan kéchik balilarni dariltamgha élip ketti, ularning isimlirini özgertti. Ularni mawning qizil kitabigha asasen dinsizliq telim-terbiyesi bilen méngisini yuyuwatidu. . .”

U yenimu ilgiriligen halda, Uyghurlar mesiliside talibanni xitaydin uzaq turushqa chaqriq qilip, mundaq dédi: “Ey, afghanistandiki qérindashlirim! xitayning dégenlirige ishenmenglar, sherqiy türkistanda meschitler chéqiliwatidu. Ezan oqush cheklendi. Nechche milyon musulmanlarni yighiwélish lagérlirigha qamidi. U yerde musulmanlarning qizlirini dinsiz xitaylar bilen toy qilishqa mejburlawatidu. Ey afghanistandiki qérindashlirim! uyqunglarni échinglar, xitaygha yéqinlashmanglar! silerni éritish üchün ewetken xitayning yardemlirini ret qilinglar.”

Doktur éhsan shen'ojaqning bu chaqriqi ijtima'iy taratqularda keng tarqitilghan bolup, nechche minglighan kishi körüp pikir-inkas yazghan, féysbuk sehipiside 172 ming qétim körülgen we on minglarche kishi hembehirlep pikir-inkas yazghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet