Мутәхәссисләр: тәклимакандики ахирқи уйғур йезиси - дәрябойиниң йоқитилиши мәдәнийәт қирғинчилиқиниң символидур

Мухбиримиз гүлчеһрә
2020-12-02
Share
Мутәхәссисләр: тәклимакандики ахирқи уйғур йезиси - дәрябойиниң йоқитилиши мәдәнийәт қирғинчилиқиниң символидур
Photo: RFA

Хитайниң "хәлқ тори" ниң 1-декабир күни тарқатқан хәвиридин мәлум болушичә, һазир тәклимаканниң ичкиригә җайлашқан қәдимий дәрябойи аһалиси хитайниң намратлиқтин қутулдуруш көчүрүш пилани бойичә пүтүнләй көчүрүлүп болунған.

Хәвәрдин қариғанда 2017-вә 2019-йиллири дәрябойи кәнти икки қетим көчүшни баштин кәчүргән болуп, әң ахирқи кәнт аһалиси қумлуқниң ичкирисидин чиқип, наһийә орнидин 91 километир йирақлиқтики намратлиқтин қутулдуруш олтурақ райониға көчүрүп келингән.

Дәрябойиға аит мәлуматлардин көчүштин илгири 364 аилә, җәмий 1404 уйғурниң керийә наһийәсиниң шималиға 250 километир келидиған тәклимакан қумлуқниң ичкири қисмидики дәрябойи кәнтидә әсирләр бойи дәря еқинлирини бойлап әвладму-әвлад яшап кәлгәнлики мәлум. У, таки 1990-йилларниң башлириға қәдәр бирму хитайниң изи бесилмиған бирдин-бир сап уйғур кәнти болуп кәлгән.

Даириләр бу қәдимий макандики хәлқни көчүрүштә, бу җайдики хәлқниң 80% тиниң намратлиқ қизил сизиқиниң астида икәнлики, керийә дәрясиниң тәдриҗий қуруп су вә тупрақниң аһалини бақалмайдиған дәриҗигә кәлгәнлики қатарлиқларни баһанә қилип көрсәткән. Хәвәрдә йәнә партийә-һөкүмәтниң ғәмхорлуқида уларниң һазир бәхткә еришкәнлики, сиртқа чиқип ишләп пул тепип пурситигә игә қилинғанлиқи, йеңи мәһәллигә қой беқиш һәмкарлиқ копиратипи қурулуп, кәнттикиләрниң қойни пай орнида ишлитидиғанлиқиниму йезилған.

Әсли дәрябойи кәнтидики аһалиләрни орнидин йөткәп йиғинчақлаш асасида қуруп чиққан "йеңи дәрябойи кәнти" көчүрүш нуқтисиниң тәшвиқатчиси ваң фаң "хәлқ тори" ға бу һәқтә сөз қилип: "һазир көчүрүлгән җайда 422 ишчи бар, буниң 29 си шинҗаңниң сиртида, 47 нәпири шинҗаңниң ичидә, 346 нәпири йеқин әтрапта ишләйду" дегән.

Юқириқи учурлар уйғур көзәткүчиләрниң нәзиридә, хитайниң уйғурларни намратлиқтин қутулдуруп баһанисидә, өрп-адәтлири вә мәдәнийитидин вә юртидин айриғандин башқа, мәҗбурий әмгәк сияситини ашкарилайдиған амиллардур.

Буниңдин бурунму хитайниң аталмиш көчүрүп намратлиқтин қутулдуруш сияситидә, лопнур, мәкит, қағилиққа охшаш қәдимий җайлардики уйғурларниң арзулириға мухалип һалда мәҗбурий көчүрүлүватқанлиқи мәлум иди. Биз бу һәқтә мәлумат елиш үчүн кона вә йеңи дәрябойи кәнтлиригә телефон қилип, әһвал игиләшкә тиришқан болсақму мумкин болмай кәлмәктә.

Әмма шинхуа агентлиқи вә тәңритағ тори қатарлиқ хитай таратқулири бу йил 22-апрел тарқатқан бир тәшвиқат хәвиридә дәря бойи кәнтидики саяһәтчиләрни тошуш аптомобил әтритиниң шопури рәҗәпниң мундақ сөзлири учрайду: "дәрябойида тоғрақлиқта туғулуп тоғрақлиқта яшидим, өлсәм йәнә шу тоғрақ астиға көмүлсәм дәймән. Буларни ойлисам йиғлиғум келиду. . ." униң баянлиридин хитай һөкүмити, намрат вә яшаш мумкин әмәс дәп тәсвирләватқан бу юрт, дәрябойидики уйғурлар үчүн әң арзулуқ вә һәргизму кетишни халимайдиған җәннәт макан икәнлики, көчүш арзусиниң йоқлуқини көрүвелиш тәс әмәс.

Хитай таратқулирида көрситилгән намратлиқтин қутулдуруш районидики "йеңи дәрябойи кәнти" гә җайлашқан партком вә һөкүмәт ишханиси бинасини мәркәз қилип орунлаштурулған дохтурхана, хитайчә йәсли вә мәктәп вә кичик типтики кархана һәмдә рәт-рәт охшаш пасондики өйләрдин намратлиқтин қутулдуруш олтурақ районлириниң ортақ алаһидиликлирини көрүвалғили болиду. Бу йеңи мәһәллиниң қаравул ишханисиниң хизмәт түзүми һәққидә тепилған тор учуридин мәлум болушичә, мәзкур мәһәллигә кирип-чиқиш дәрвазиси бар болуп, 24 саәт нөвәтчилик қилинидикән вә һәптидә бир қетим мәһәллә бойичә йиғип тәрбийиләш түзүми йолға қоюлғаникән. Булар, хитай һөкүмитиниң мәзкур "йеңи дәрябойи кәнти" дики сиясий вә иҗтимаий контроллуқини ашкарилайду.

Гәрчә даириләр дәрябойидики хәлқни иптидаий вә явайи инсанлар сүпитидә тәшвиқ қилип кәлгән болсиму уйғур тәтқиқатчилар нәзиридә бу җай уйғурларниң қәдимий яшаш өрп-адәтлири, инсанларниң тәбиәт билән күрәш қилиштики әқил парасити вә иҗадчанлиқи қатарлиқларни тәтқиқ қилишта, интайин қиммәтлик символ характерлик бир орун.

Хитай мәнбәлиридин мәлум болушичә, 2016-йили, керийә наһийәсиниң дәрябойи йезисини пүтүн гәвдә бойичә көчүрүшни күнтәртипкә киргүзгәнлики мәлум болсиму әмма, америкадики җорҗитовн университети қатарлиқ орунларда тәтқиқатлирини давам қиливатқан доктор мәттурсун бәйдулланиң билишичә, 2005 йиллиридила, хитай даирилири нефит қидириш вә биңтуәнни кеңәйтиш пиланини ишқа ашуруп үчүн дәрябойи кәнтини көчүрүшни пиланлап дәря бойи хәлқигә бесим ишлитишкә башлиған икән. Униң ейтишичә, әмма хитай һөкүмитиниң алдаш сиясәтлири хәлқни көчүрәлмигәндин кейин ахири даириләр юқириқидәк баһаниләрни көрситип мәҗбурий көчүрүш васитилирини қолланған.

Доктор мәттурсун бәйдулла әсли керийәлик болуп, у сотсиял антропологийә саһәсидә тәтқиқат қилип кәлмәктә. Униң 2005-йили докторлуқ унвани үчүн тәйярлиған диссертатсийәсиниң тәтқиқат темиси дәл дәрябойи йезисидики аһалисиниң яшаш адәтлири һәққидә болуп, у бу мунасивәт билән илгири дәрябойи йезисидики амма билән биваситә учрашқан вә уларниң һаяти паалийәтлири, мәдәнийәт алаһидиликлирини тәпсилий тәтқиқ қилған.

Хитай даирилириниң дәрябойидики аммини көчүрүшни "қомуш өй" билән хошлишиш, шорлуқ су билән хошлишиш, йерим бекинмә һаләт билән хошлишиш дәп тәшвиқ қилиш билән бир вақитта дәрябойи кәнтини саяһәт мәркизигә айландурғанлиқи болса уйғуршунас мутәхәссисләрни техиму әҗәбләндүрмәктә. Бу һәқтә тонулған америкалиқ уйғуршунас раян сам әпәнди мундақ деди: "бу, хитай һөкүмитиниң уйғур районида йүргүзүватқан типик һалдики көчүрүш сиясити арқилиқ уйғурларниң мәдәнийити, өрп-адәтлирини йоқитиштур. Болупму уйғурларниң қәдимий өрп-адәтлири сақлинип қалған дәрябойидики хәлқни йөткәштә уларни намратлиқтин қутулдурушни мәқсәт қилғандәк, уларниң иқтисадида бәлгилик өзгириш ясиғандәк көрүнсиму, әмәлийәттә бу, хитай һөкүмитиниң мәҗбурий көчүрүш вә мәҗбурий әмгәк сиясәтлирини ашкарилайду. Бу, уйғурларниң өрп-адәт вә деһқанчилиқ әнәнилиридин тартип. Йоқитиш сияситиниң һуҗумиға учрайдиғанлиқини ениқ көрситиду. Хитай һөкүмитиниң бу җайда яшаш мумкин болмиғанлиқи үчүн көчүргәнликини ейтип, уларни пүтүнләй көчүрүп болғандин кейин шуниң билән бир вақитта су вә токларға еһтияҗлиқ болған саяһәт райониға айландурғанлиқи униң көрсәткән баһанилириниң ялғанлиқини испатлайду".

Мутәхәссисләрниң қаришичә, әмәлийәттә "һалакәт деңизи" дәп аталған дунядики иккинчи чоң қумлуқ-тәклимакан қумлуқиниң киндикигә җайлашқан дәрябойидики уйғурлар узақтин буян, таки 20-әсирниң 80-, 90-йиллири хитай мәтбуатлирида ашкариланғанға қәдәр заманиви қатнаш, електиргә охшаш заманиви әслиһәләрдин мустәсна қалғанлиқидәк амил вә шараит чәклимиси, уларниң хитайниң уйғурларға йүргүзгән түрлүк сиясий боран чапқунлиридин вә паракәндичиликидин мәлум дәриҗидә сақлинишиғиму сәвәб болған.

Ундақта әсирләр бойи хас, қәдимий муһит вә әнәниви мәдәнийәтләрни мукәммәл сақлап келиватқан бу юртниң көчүрүлүштин бурунқи һаяти қандақ иди? бу сирлиқ маканда яшиған уйғурлар, начар тәбиий шараит үстидин әсирләр бойи қандақ ғәлибә қилип, немигә тайинип яшап вә өзлириниң қәдимий өрп-адәтлирини вә қумлуқ мәдәнийитини сақлап қалалиди? әмдиликтә уларниң дәря бойидин 110 километир йирақлиқта сүний ясалған "йеңи дәрябойи кәнти" гә көчүрүлүши уйғурлар үчүн немиләрдин дерәк бериду? бу һәқтә кейинки аңлитишимизда давамлиқ мәлумат беримиз.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт