Mutexessisler: teklimakandiki axirqi Uyghur yézisi - deryaboyining yoqitilishi medeniyet qirghinchiliqining simwolidur

Muxbirimiz gülchéhre
2020-12-02
Share
Mutexessisler: teklimakandiki axirqi Uyghur yézisi - deryaboyining yoqitilishi medeniyet qirghinchiliqining simwolidur
Photo: RFA

Xitayning "Xelq tori" ning 1-dékabir küni tarqatqan xewiridin melum bolushiche, hazir teklimakanning ichkirige jaylashqan qedimiy deryaboyi ahalisi xitayning namratliqtin qutuldurush köchürüsh pilani boyiche pütünley köchürülüp bolun'ghan.

Xewerdin qarighanda 2017-we 2019-yilliri deryaboyi kenti ikki qétim köchüshni bashtin kechürgen bolup, eng axirqi kent ahalisi qumluqning ichkirisidin chiqip, nahiye ornidin 91 kilométir yiraqliqtiki namratliqtin qutuldurush olturaq rayonigha köchürüp kélin'gen.

Deryaboyigha a'it melumatlardin köchüshtin ilgiri 364 a'ile, jem'iy 1404 Uyghurning kériye nahiyesining shimaligha 250 kilométir kélidighan teklimakan qumluqning ichkiri qismidiki deryaboyi kentide esirler boyi derya éqinlirini boylap ewladmu-ewlad yashap kelgenliki melum. U, taki 1990-yillarning bashlirigha qeder birmu xitayning izi bésilmighan birdin-bir sap Uyghur kenti bolup kelgen.

Da'iriler bu qedimiy makandiki xelqni köchürüshte, bu jaydiki xelqning 80% tining namratliq qizil siziqining astida ikenliki, kériye deryasining tedrijiy qurup su we tupraqning ahalini baqalmaydighan derijige kelgenliki qatarliqlarni bahane qilip körsetken. Xewerde yene partiye-hökümetning ghemxorluqida ularning hazir bextke érishkenliki, sirtqa chiqip ishlep pul tépip pursitige ige qilin'ghanliqi, yéngi mehellige qoy béqish hemkarliq kopiratipi qurulup, kenttikilerning qoyni pay ornida ishlitidighanliqinimu yézilghan.

Esli deryaboyi kentidiki ahalilerni ornidin yötkep yighinchaqlash asasida qurup chiqqan "Yéngi deryaboyi kenti" köchürüsh nuqtisining teshwiqatchisi wang fang "Xelq tori" gha bu heqte söz qilip: "Hazir köchürülgen jayda 422 ishchi bar, buning 29 si shinjangning sirtida, 47 nepiri shinjangning ichide, 346 nepiri yéqin etrapta ishleydu" dégen.

Yuqiriqi uchurlar Uyghur közetküchilerning neziride, xitayning Uyghurlarni namratliqtin qutuldurup bahaniside, örp-adetliri we medeniyitidin we yurtidin ayrighandin bashqa, mejburiy emgek siyasitini ashkarilaydighan amillardur.

Buningdin burunmu xitayning atalmish köchürüp namratliqtin qutuldurush siyasitide, lopnur, mekit, qaghiliqqa oxshash qedimiy jaylardiki Uyghurlarning arzulirigha muxalip halda mejburiy köchürülüwatqanliqi melum idi. Biz bu heqte melumat élish üchün kona we yéngi deryaboyi kentlirige téléfon qilip, ehwal igileshke tirishqan bolsaqmu mumkin bolmay kelmekte.

Emma shinxu'a agéntliqi we tengritagh tori qatarliq xitay taratquliri bu yil 22-aprél tarqatqan bir teshwiqat xewiride derya boyi kentidiki sayahetchilerni toshush aptomobil etritining shopuri rejepning mundaq sözliri uchraydu: "Deryaboyida toghraqliqta tughulup toghraqliqta yashidim, ölsem yene shu toghraq astigha kömülsem deymen. Bularni oylisam yighlighum kélidu. . ." uning bayanliridin xitay hökümiti, namrat we yashash mumkin emes dep teswirlewatqan bu yurt, deryaboyidiki Uyghurlar üchün eng arzuluq we hergizmu kétishni xalimaydighan jennet makan ikenliki, köchüsh arzusining yoqluqini körüwélish tes emes.

Xitay taratqulirida körsitilgen namratliqtin qutuldurush rayonidiki "Yéngi deryaboyi kenti" ge jaylashqan partkom we hökümet ishxanisi binasini merkez qilip orunlashturulghan doxturxana, xitayche yesli we mektep we kichik tiptiki karxana hemde ret-ret oxshash pasondiki öylerdin namratliqtin qutuldurush olturaq rayonlirining ortaq alahidiliklirini körüwalghili bolidu. Bu yéngi mehellining qarawul ishxanisining xizmet tüzümi heqqide tépilghan tor uchuridin melum bolushiche, mezkur mehellige kirip-chiqish derwazisi bar bolup, 24 sa'et nöwetchilik qilinidiken we heptide bir qétim mehelle boyiche yighip terbiyilesh tüzümi yolgha qoyulghaniken. Bular, xitay hökümitining mezkur "Yéngi deryaboyi kenti" diki siyasiy we ijtima'iy kontrolluqini ashkarilaydu.

Gerche da'iriler deryaboyidiki xelqni iptida'iy we yawayi insanlar süpitide teshwiq qilip kelgen bolsimu Uyghur tetqiqatchilar neziride bu jay Uyghurlarning qedimiy yashash örp-adetliri, insanlarning tebi'et bilen küresh qilishtiki eqil parasiti we ijadchanliqi qatarliqlarni tetqiq qilishta, intayin qimmetlik simwol xaraktérlik bir orun.

Xitay menbeliridin melum bolushiche, 2016-yili, kériye nahiyesining deryaboyi yézisini pütün gewde boyiche köchürüshni küntertipke kirgüzgenliki melum bolsimu emma, amérikadiki jorjitown uniwérsitéti qatarliq orunlarda tetqiqatlirini dawam qiliwatqan doktor mettursun beydullaning bilishiche, 2005 yilliridila, xitay da'iriliri néfit qidirish we bingtu'enni kéngeytish pilanini ishqa ashurup üchün deryaboyi kentini köchürüshni pilanlap derya boyi xelqige bésim ishlitishke bashlighan iken. Uning éytishiche, emma xitay hökümitining aldash siyasetliri xelqni köchürelmigendin kéyin axiri da'iriler yuqiriqidek bahanilerni körsitip mejburiy köchürüsh wasitilirini qollan'ghan.

Doktor mettursun beydulla esli kériyelik bolup, u sotsiyal antropologiye saheside tetqiqat qilip kelmekte. Uning 2005-yili doktorluq unwani üchün teyyarlighan dissértatsiyesining tetqiqat témisi del deryaboyi yézisidiki ahalisining yashash adetliri heqqide bolup, u bu munasiwet bilen ilgiri deryaboyi yézisidiki amma bilen biwasite uchrashqan we ularning hayati pa'aliyetliri, medeniyet alahidiliklirini tepsiliy tetqiq qilghan.

Xitay da'irilirining deryaboyidiki ammini köchürüshni "Qomush öy" bilen xoshlishish, shorluq su bilen xoshlishish, yérim békinme halet bilen xoshlishish dep teshwiq qilish bilen bir waqitta deryaboyi kentini sayahet merkizige aylandurghanliqi bolsa Uyghurshunas mutexessislerni téximu ejeblendürmekte. Bu heqte tonulghan amérikaliq Uyghurshunas rayan sam ependi mundaq dédi: "Bu, xitay hökümitining Uyghur rayonida yürgüzüwatqan tipik haldiki köchürüsh siyasiti arqiliq Uyghurlarning medeniyiti, örp-adetlirini yoqitishtur. Bolupmu Uyghurlarning qedimiy örp-adetliri saqlinip qalghan deryaboyidiki xelqni yötkeshte ularni namratliqtin qutuldurushni meqset qilghandek, ularning iqtisadida belgilik özgirish yasighandek körünsimu, emeliyette bu, xitay hökümitining mejburiy köchürüsh we mejburiy emgek siyasetlirini ashkarilaydu. Bu, Uyghurlarning örp-adet we déhqanchiliq en'eniliridin tartip. Yoqitish siyasitining hujumigha uchraydighanliqini éniq körsitidu. Xitay hökümitining bu jayda yashash mumkin bolmighanliqi üchün köchürgenlikini éytip, ularni pütünley köchürüp bolghandin kéyin shuning bilen bir waqitta su we toklargha éhtiyajliq bolghan sayahet rayonigha aylandurghanliqi uning körsetken bahanilirining yalghanliqini ispatlaydu".

Mutexessislerning qarishiche, emeliyette "Halaket déngizi" dep atalghan dunyadiki ikkinchi chong qumluq-teklimakan qumluqining kindikige jaylashqan deryaboyidiki Uyghurlar uzaqtin buyan, taki 20-esirning 80-, 90-yilliri xitay metbu'atlirida ashkarilan'ghan'gha qeder zamaniwi qatnash, éléktirge oxshash zamaniwi eslihelerdin mustesna qalghanliqidek amil we shara'it cheklimisi, ularning xitayning Uyghurlargha yürgüzgen türlük siyasiy boran chapqunliridin we parakendichilikidin melum derijide saqlinishighimu seweb bolghan.

Undaqta esirler boyi xas, qedimiy muhit we en'eniwi medeniyetlerni mukemmel saqlap kéliwatqan bu yurtning köchürülüshtin burunqi hayati qandaq idi? bu sirliq makanda yashighan Uyghurlar, nachar tebi'iy shara'it üstidin esirler boyi qandaq ghelibe qilip, némige tayinip yashap we özlirining qedimiy örp-adetlirini we qumluq medeniyitini saqlap qalalidi? emdilikte ularning derya boyidin 110 kilométir yiraqliqta sün'iy yasalghan "Yéngi deryaboyi kenti" ge köchürülüshi Uyghurlar üchün némilerdin dérek béridu? bu heqte kéyinki anglitishimizda dawamliq melumat bérimiz.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet