Хәлқарада уйғур профессор ташполат тейипни қутқузуп қелиш садалири күчәймәктә

Мухбиримиз ирадә
2019-09-16
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Шинҗаң университетниң сабиқ мудири, профессор ташполат тейипн йиғинда сөздә. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
Шинҗаң университетниң сабиқ мудири, профессор ташполат тейипн йиғинда сөздә. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
Social Media

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати өткән һәптә җиддий баянат елан қилип, шинҗаң университетиниң сабиқ мудири вә профессори ташполат тейипқа берилгән икки йил кечиктүрүп иҗра қилинидиған өлүм җазасиниң мушу йил 9-ай ичидә иҗра қилиниш еһтималлиқи барлиқини елан қилған вә хитай дөләт рәиси ши җинпиңгә хитаб қилип, униңдин бу қарарни дәрһал тохтитишини тәләп қилғаниди.

Мәзкур хәвәр тарқалғандин кейин хәлқарадики кишилик һоқуқ органлириниң, уйғурлар вәзийитини йеқиндин көзитип келиватқан һәрсаһә чәтәллик затларниң һәм шундақла кәң уйғур җамаитиниң күчлүк диққитини қозғиди. Нурғун органлар ташполат тейипниң өлүм җазасиниң иҗра қилиниш еһтималлиқиға қарши һәрикәткә өтүп, алди билән хитай һөкүмитигә вә ундин қалса америка қатарлиқ демократик дөләтләр һөкүмәтлиригә, бирләшкән дөләтләр тәшкилатиға чақириқ қилишни башлиди.

«Хәтәр астидики алимлар тәшкилати» болса профессор ташполат тейипни қутқузуп қелиш үчүн имза қоюш һәрикити қозғиди. Мәзкур тәшкилат йәнә тәшкилатниң рәиси, профессор роберт куйнниң имзаси билән 13-сентәбир күни хитай дөләт рәиси ши җинпиңгә очуқ мәктуп йоллиди. Мәктубта хитай һөкүмити ташполат тейипниң ақивитини ашкарилашқа чақирилди.

Баянатта төвәндики җүмлиләр орун алған: «мәлум болған учурлардин қариғанда, ташполат тейип һечқандақ зораванлиқ билән шуғулланмиған. Униң пәқәт бир зиялий болуш сүпити билән пикир қилиш һоқуқини вә көз қараш әркинликини ишләткәнлики үчүн тутқун қилинғанлиқи мәлум. Хитай һөкүмити мунасивәтлик хәлқаралиқ қанунларға қол қойған бир дөләт болуш сүпити билән әслидә бундақ һоқуқларға һөрмәт қилиши вә капаләтлик қилиши керәк иди»

«Хәтәр астидики алимлар тәшкилати» баянатида хитай дөләт рәиси ши җинпиңгә хитаб қилип, уни ташполат тейипқа берилгән өлүм җазасини дәрһал тохтитишқа вә униң шәртсиз қоюп берилишигә капаләтлик қилишқа чақирған. Улар йәнә ши җинпиңдин төвәндикиләрни тәләп қилған: «биз сизни униң һазирқи вәзийитини, орнини ашкарилишиңизни тәләп қилимиз. Униңға артилған җинайәтләр аммиға ашкарилиниши керәк, биз йәнә униң түрмидики саламәтлик әһвалиға диққәт қилишиңларни, инсаний муамилә, сәһийә ярдими, китаб, қануний мәслиһәт қатарлиқларға еришишигә вә шундақла аилиси билән көрүштүрүлүшигә капаләтлик қилишиңларни тәләп қилимиз шундақла униң хәлқарадики сот тәртиплири бойичә адил һалда сотлинишиға капаләтлик қилишиңларни сораймиз»

Америкадики корнел университетиниң антропологийә профессори магнус фискәсйө әпәнди бүгүн радийомизға елхәт арқилиқ билдүргән инкасида өзиниң ташполат тейипқа охшаш бир қиммәтлик билим адиминиң өлүмгә буйрулушидин қаттиқ чөчүгәнликини ипадә қилди. У елхетидә төвәндикиләрни баян қилған: «мән даңлиқ уйғур алими вә техи йеқинғичә шинҗаң университетиниң мудири болған ташполат тейипқа берилгән өлүм җазасидин қаттиқ чөчүдүм. Даңлиқ уйғур алимиға қилинған бу һуҗумниң әмәлийәттә пүткүл уйғур хәлқигә қилинған бир һуҗумлиқини көрүвелиш тәс әмәс. Шәрқий түркистандики уйғур вә башқа йәрлик милләтләрниң йүзлигән мәдәнийәт, сәнәт вә илим әһлилири йиғивелиш лагерлирида мәҗбурий ғайиб қилинмақта вә улар у җайларда хәлқи билән бирликтә азаб чәкмәктә».

Профессор магнус фискәсйө әпәнди хитай һөкүмитиниң бу һәрикитиниң ирқий қирғинчилиқ болуп һесаблинидиғанлиқини әскәртти. У мундақ деди: «шуниси ениқки, ташполат тейипқа охшаш милләтниң даңлиқ мәдәнийәт вәкиллирини қамаш вә өлтүрүш арқилиқ, хитай һөкүмити пүткүл хәлқни қорқутмақчи вә уларни вәйран қилмақчи. Бу бир қирғинчилиқ җинайити һесаблиниду вә тарих җинайәтчиләрни һәргиз кәчүрмәйду.»

14-Сентәбир күни, америкадики нопузлуқ гезитләрдин «вашингтон почтиси» гезитиму уйғур профессор ташполат тейипниң вәқәсигә җиддий ипадә билдүрди. Мәзкур гезитниң тәһрират һәйити 14-сентәбир күни «уйғур профессор туюқсиз ғайиб қилинған, һәтта өлтүрүлгән еһтималлиқи мәвҗут туруқлуқ, хитай йәнә һөрмәт күтмәктә» мавзусида бир тәһрират мақалиси елан қилиш арқилиқ хитай һөкүмитигә наразилиқини ипадилиди.

Мақалә төвәндики җүмлиләр билән башланған: «хитайда сиясий җинайәтчиләр айларчә мәҗбурий ғайиб қиливетилиду. Бәзидә улар узун мәзгиллик соал-сорақтин кейин қайта пәйда болуп, телевизийә екранлирида мәҗбурий иқрар қилишқа селиниду. Бәзилири һәтта буниңдинму тәләйсиз. Сиз уларниң бир күнләрдә һечқандақ адовкатсиз вә аилилири йенида болмай туруп, мәхпий сотланғанлиқини аңлайсиз. Йәнә бәзилириниң қийин-қистаққа елинғанлиқи, давалитилмиғанлиқи вә һәтта бәзилириниң шу ғайиб болған пети өлгәнликини аңлайсиз. Мана бу реаллиқтин қариғанда уйғур профессор ташполат тейипниң вәзийити толиму қараңғу вә әндишилик»

«Вашингтон почтиси» гезити уйғур профессор ташполат тейипниң әһвалини радийомиз игилигән учурлар вә хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң баяни бойичә тәпсилий тонуштурған вә ташполат тейипниң пүтүнләй сиясий әйибләшләр түпәйлидин өлүм җазасиға һөкүм қилинғанлиқини әскәртип өткән. Тәһрират һәйити хитай һөкүмитиниң бу һәрикитигә болған наразилиқини ипадиләп; «ғәрбтики хитай дипломатлар америка-хитай мунасивәтлириниң яманлишишидин нарази болиду. Әлвәттә биз һөкүмәтләрниң мумкин болса өз-ара һәмкарлишишини арзу қилимиз. Әмма хитай һөкүмитиниң рәһбәрлири бундақ явузларчә вә йәң ичидә һәрикәт қилип туруп йәнә дуняниң өзигә һөрмәт қилишини күтсә болмайду» дәп язған.

Профессор магнус фискәсйө әпәндиму радийомизға әвәткән елхәттә хитай һөкүмитиниң бу зулумни дәрһал тохтитиш керәкликини тәкитлиди. У мундақ деди: «мән бу зулумниң дәрһал аяғлишишини арзу қилимән. Ташполат тейипни азад қилиш нөвәттә районда мәдәнийәт қирғинчилиқи билән шуғуллиниватқан һакимийәт үчүн зулумни тохтитиш вә пәйда болған ғайәт зор яриларни сақайтиш йолида етилған мукәммәл тунҗи қәдәм болуп қалғуси»

Ташполат тейипни қутқузуш вә хитай һөкүмитигә бу қарарини әмәлдин қалдуруш һәққидә чақириқ қилиш, бирләшкән дөләтләр тәшкилати вә униң кишилик һоқуқ алий комиссарлиқи қатарлиқ органларни вә америка һөкүмитини дәрһал бу мәсилигә арилишишқа дәвәт қилиш һәққидики мураҗиәтнамә йәнә уйғур кишилик һоқуқ қурулуши, хитайда кишилик һоқуқ тәшкилати, мәркизи лондондики хәлқара кишилик һоқуқни назарәт қилиш тәшкилати қатарлиқлар тәрипидинму елан қилинди вә шундақла йәнә нурғунлиған шәхсләр тәрипидин иҗтимаий таратқуларда тарқитилди вә авазға еришти.

Шинҗаң университетиниң сабиқ мудири ташполат тейип 2017-йили даириләр тәрипидин мәҗбурий ғайиб қиливетилгәниди. Кейин радийомиз игилигән учурларға асасән, униң уйғур районида тәшвиқ қилиниватқан «агаһландуруш-ибрәт» филимлиридә көрситилгәндәк, маарип назаритиниң назири саттар савут, медитсина университетиниң мудири халмурат ғопур билән бир қатарда «бөлгүнчилик» билән әйиблинип өлүмгә буйрулғанлиқи ашкариланған. Униң хитай һөкүмити тәрипидин ечилған мәхпий сотта икки йил кечиктүрүп иҗра қилинидиған өлүм җазасиға һөкүм қилинғанлиқи мәлум болған болсиму, хитай һөкүмити бу һәқтә һечқандақ бир рәсмий баянат берип бақмиған.

Ташполат тейип японийәдә җуғрапийә пәнлири бойичә докторлуқ унваниға еришкән, уйғурларниң арисидин йетишип чиққан дәсләпки санақлиқ җуғрапийә мутәхәссислириниң бири иди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт