Xelq'arada Uyghur proféssor tashpolat téyipni qutquzup qélish sadaliri kücheymekte

Muxbirimiz irade
2019-09-16
Élxet
Pikir
Share
Print
Shinjang uniwérsitétning sabiq mudiri, proféssor tashpolat téyipn yighinda sözde. (Waqti we orni éniq emes)
Shinjang uniwérsitétning sabiq mudiri, proféssor tashpolat téyipn yighinda sözde. (Waqti we orni éniq emes)
Social Media

Xelq'ara kechürüm teshkilati ötken hepte jiddiy bayanat élan qilip, shinjang uniwérsitétining sabiq mudiri we proféssori tashpolat téyipqa bérilgen ikki yil kéchiktürüp ijra qilinidighan ölüm jazasining mushu yil 9-ay ichide ijra qilinish éhtimalliqi barliqini élan qilghan we xitay dölet re'isi shi jinpingge xitab qilip, uningdin bu qararni derhal toxtitishini telep qilghanidi.

Mezkur xewer tarqalghandin kéyin xelq'aradiki kishilik hoquq organlirining, Uyghurlar weziyitini yéqindin közitip kéliwatqan hersahe chet'ellik zatlarning hem shundaqla keng Uyghur jama'itining küchlük diqqitini qozghidi. Nurghun organlar tashpolat téyipning ölüm jazasining ijra qilinish éhtimalliqigha qarshi heriketke ötüp, aldi bilen xitay hökümitige we undin qalsa amérika qatarliq démokratik döletler hökümetlirige, birleshken döletler teshkilatigha chaqiriq qilishni bashlidi.

"Xeter astidiki alimlar teshkilati" bolsa proféssor tashpolat téyipni qutquzup qélish üchün imza qoyush herikiti qozghidi. Mezkur teshkilat yene teshkilatning re'isi, proféssor robért kuynning imzasi bilen 13-séntebir küni xitay dölet re'isi shi jinpingge ochuq mektup yollidi. Mektubta xitay hökümiti tashpolat téyipning aqiwitini ashkarilashqa chaqirildi.

Bayanatta töwendiki jümliler orun alghan: "Melum bolghan uchurlardin qarighanda, tashpolat téyip héchqandaq zorawanliq bilen shughullanmighan. Uning peqet bir ziyaliy bolush süpiti bilen pikir qilish hoquqini we köz qarash erkinlikini ishletkenliki üchün tutqun qilin'ghanliqi melum. Xitay hökümiti munasiwetlik xelq'araliq qanunlargha qol qoyghan bir dölet bolush süpiti bilen eslide bundaq hoquqlargha hörmet qilishi we kapaletlik qilishi kérek idi"

"Xeter astidiki alimlar teshkilati" bayanatida xitay dölet re'isi shi jinpingge xitab qilip, uni tashpolat téyipqa bérilgen ölüm jazasini derhal toxtitishqa we uning shertsiz qoyup bérilishige kapaletlik qilishqa chaqirghan. Ular yene shi jinpingdin töwendikilerni telep qilghan: "Biz sizni uning hazirqi weziyitini, ornini ashkarilishingizni telep qilimiz. Uninggha artilghan jinayetler ammigha ashkarilinishi kérek, biz yene uning türmidiki salametlik ehwaligha diqqet qilishinglarni, insaniy mu'amile, sehiye yardimi, kitab, qanuniy meslihet qatarliqlargha érishishige we shundaqla a'ilisi bilen körüshtürülüshige kapaletlik qilishinglarni telep qilimiz shundaqla uning xelq'aradiki sot tertipliri boyiche adil halda sotlinishigha kapaletlik qilishinglarni soraymiz"

Amérikadiki kornél uniwérsitétining antropologiye proféssori magnus fiskesyö ependi bügün radiyomizgha élxet arqiliq bildürgen inkasida özining tashpolat téyipqa oxshash bir qimmetlik bilim adimining ölümge buyrulushidin qattiq chöchügenlikini ipade qildi. U élxétide töwendikilerni bayan qilghan: "Men dangliq Uyghur alimi we téxi yéqin'ghiche shinjang uniwérsitétining mudiri bolghan tashpolat téyipqa bérilgen ölüm jazasidin qattiq chöchüdüm. Dangliq Uyghur alimigha qilin'ghan bu hujumning emeliyette pütkül Uyghur xelqige qilin'ghan bir hujumliqini körüwélish tes emes. Sherqiy türkistandiki Uyghur we bashqa yerlik milletlerning yüzligen medeniyet, sen'et we ilim ehliliri yighiwélish lagérlirida mejburiy ghayib qilinmaqta we ular u jaylarda xelqi bilen birlikte azab chekmekte".

Proféssor magnus fiskesyö ependi xitay hökümitining bu herikitining irqiy qirghinchiliq bolup hésablinidighanliqini eskertti. U mundaq dédi: "Shunisi éniqki, tashpolat téyipqa oxshash milletning dangliq medeniyet wekillirini qamash we öltürüsh arqiliq, xitay hökümiti pütkül xelqni qorqutmaqchi we ularni weyran qilmaqchi. Bu bir qirghinchiliq jinayiti hésablinidu we tarix jinayetchilerni hergiz kechürmeydu."

14-Séntebir küni, amérikadiki nopuzluq gézitlerdin "Washin'gton pochtisi" gézitimu Uyghur proféssor tashpolat téyipning weqesige jiddiy ipade bildürdi. Mezkur gézitning tehrirat hey'iti 14-séntebir küni "Uyghur proféssor tuyuqsiz ghayib qilin'ghan, hetta öltürülgen éhtimalliqi mewjut turuqluq, xitay yene hörmet kütmekte" mawzusida bir tehrirat maqalisi élan qilish arqiliq xitay hökümitige naraziliqini ipadilidi.

Maqale töwendiki jümliler bilen bashlan'ghan: "Xitayda siyasiy jinayetchiler aylarche mejburiy ghayib qiliwétilidu. Bezide ular uzun mezgillik so'al-soraqtin kéyin qayta peyda bolup, téléwiziye ékranlirida mejburiy iqrar qilishqa sélinidu. Beziliri hetta buningdinmu teleysiz. Siz ularning bir künlerde héchqandaq adowkatsiz we a'ililiri yénida bolmay turup, mexpiy sotlan'ghanliqini anglaysiz. Yene bezilirining qiyin-qistaqqa élin'ghanliqi, dawalitilmighanliqi we hetta bezilirining shu ghayib bolghan péti ölgenlikini anglaysiz. Mana bu ré'alliqtin qarighanda Uyghur proféssor tashpolat téyipning weziyiti tolimu qarangghu we endishilik"

"Washin'gton pochtisi" géziti Uyghur proféssor tashpolat téyipning ehwalini radiyomiz igiligen uchurlar we xelq'ara kechürüm teshkilatining bayani boyiche tepsiliy tonushturghan we tashpolat téyipning pütünley siyasiy eyibleshler tüpeylidin ölüm jazasigha höküm qilin'ghanliqini eskertip ötken. Tehrirat hey'iti xitay hökümitining bu herikitige bolghan naraziliqini ipadilep؛ "Gherbtiki xitay diplomatlar amérika-xitay munasiwetlirining yamanlishishidin narazi bolidu. Elwette biz hökümetlerning mumkin bolsa öz-ara hemkarlishishini arzu qilimiz. Emma xitay hökümitining rehberliri bundaq yawuzlarche we yeng ichide heriket qilip turup yene dunyaning özige hörmet qilishini kütse bolmaydu" dep yazghan.

Proféssor magnus fiskesyö ependimu radiyomizgha ewetken élxette xitay hökümitining bu zulumni derhal toxtitish kéreklikini tekitlidi. U mundaq dédi: "Men bu zulumning derhal ayaghlishishini arzu qilimen. Tashpolat téyipni azad qilish nöwette rayonda medeniyet qirghinchiliqi bilen shughulliniwatqan hakimiyet üchün zulumni toxtitish we peyda bolghan ghayet zor yarilarni saqaytish yolida étilghan mukemmel tunji qedem bolup qalghusi"

Tashpolat téyipni qutquzush we xitay hökümitige bu qararini emeldin qaldurush heqqide chaqiriq qilish, birleshken döletler teshkilati we uning kishilik hoquq aliy komissarliqi qatarliq organlarni we amérika hökümitini derhal bu mesilige arilishishqa dewet qilish heqqidiki muraji'etname yene Uyghur kishilik hoquq qurulushi, xitayda kishilik hoquq teshkilati, merkizi londondiki xelq'ara kishilik hoquqni nazaret qilish teshkilati qatarliqlar teripidinmu élan qilindi we shundaqla yene nurghunlighan shexsler teripidin ijtima'iy taratqularda tarqitildi we awazgha érishti.

Shinjang uniwérsitétining sabiq mudiri tashpolat téyip 2017-yili da'iriler teripidin mejburiy ghayib qiliwétilgenidi. Kéyin radiyomiz igiligen uchurlargha asasen, uning Uyghur rayonida teshwiq qiliniwatqan "Agahlandurush-ibret" filimliride körsitilgendek, ma'arip nazaritining naziri sattar sawut, méditsina uniwérsitétining mudiri xalmurat ghopur bilen bir qatarda "Bölgünchilik" bilen eyiblinip ölümge buyrulghanliqi ashkarilan'ghan. Uning xitay hökümiti teripidin échilghan mexpiy sotta ikki yil kéchiktürüp ijra qilinidighan ölüm jazasigha höküm qilin'ghanliqi melum bolghan bolsimu, xitay hökümiti bu heqte héchqandaq bir resmiy bayanat bérip baqmighan.

Tashpolat téyip yaponiyede jughrapiye penliri boyiche doktorluq unwanigha érishken, Uyghurlarning arisidin yétiship chiqqan deslepki sanaqliq jughrapiye mutexessislirining biri idi.

Toluq bet